Trần Anh Tông, tên huý Trần Thuyên, là vị vua thứ tư của nhà Trần, trị vì từ năm 1293 đến 1314 với một niên hiệu duy nhất là Hưng Long, sau đó làm thái thượng hoàng đến khi mất năm 1320. Ông lên ngôi khi chiến tranh với nhà Nguyên vừa kết thúc vài năm, nhận một đất nước cần dựng lại hơn là cần thêm chiến công.
Vì sống trong bóng của hai thế hệ anh hùng kháng chiến, Anh Tông ít được nhắc đến hơn ông nội và cha. Nhưng thời của ông thường được sử gia coi là giai đoạn ổn định, phép tắc được giữ, người tài được dùng. Bài này đi qua những câu chuyện chính sử chép về ông, các quyết định quan trọng, quan hệ với Champa và cách hậu thế đánh giá.
Thái tử dưới sự dạy dỗ nghiêm khắc của cha
Trần Thuyên sinh năm 1276, là con trưởng của vua Trần Nhân Tông. Khi ông còn nhỏ, đất nước trải qua hai cuộc kháng chiến; tuổi thơ của thái tử gắn với những lần triều đình rời kinh thành, di chuyển theo quân. Năm 1293, Nhân Tông nhường ngôi, thái tử lên ngôi khi khoảng mười bảy tuổi, có cha làm thái thượng hoàng bên cạnh theo nếp nhà Trần.
Sử chép một chuyện về lệ của họ Trần: các vua đều thích hình rồng lên đùi để tỏ không quên gốc gác vùng sông nước. Khi thái thượng hoàng bảo thích theo lệ, Anh Tông tìm cách tránh, không làm. Chi tiết nhỏ này thường được nhắc như dấu hiệu Anh Tông có cá tính riêng, cũng là dấu hiệu nếp sống của hoàng tộc đang thay đổi khi họ Trần đã ở ngôi lâu.
Câu chuyện nổi tiếng hơn là lần vua uống rượu say. Theo sử chép, một lần thái thượng hoàng từ phủ Thiên Trường về kinh, vào cung thì thấy vua say ngủ, không ai ra đón. Thái thượng hoàng giận, quay về Thiên Trường, truyền các quan đến họp để bàn việc. Vua tỉnh dậy, sợ hãi, đi tìm người viết biểu tạ tội. Gặp một người học trò tên Đoàn Nhữ Hài, vua nhờ viết biểu. Nhữ Hài viết xong, vua mang về Thiên Trường xin lỗi, được thái thượng hoàng tha.
Chuyện kết thúc không chỉ ở sự tha thứ. Sau lần đó, sử chép Anh Tông bỏ hẳn rượu. Còn Đoàn Nhữ Hài được vua cất nhắc, về sau giữ những chức vụ quan trọng. Một lỗi lầm cá nhân của nhà vua trở thành dịp phát hiện người tài, câu chuyện được sử quan giữ lại như bài học về cách sửa lỗi và cách nhận ra người tài.
Dùng người tài trong thời bình
Đoàn Nhữ Hài. Từ người học trò viết biểu, Nhữ Hài được giao nhiều việc, từng giữ chức Ngự sử, đi sứ và giúp việc triều chính. Ông là ví dụ cho việc triều đình thời này sẵn sàng đưa người không thuộc hoàng tộc lên vị trí quan trọng.
Mạc Đĩnh Chi và khoa thi năm 1304. Khoa thi năm 1304 dưới thời Anh Tông, Mạc Đĩnh Chi đỗ Trạng nguyên. Tương truyền vua thấy ông người thấp bé, dung mạo không ưa nhìn, có ý không muốn cho đỗ đầu; Đĩnh Chi làm bài phú Ngọc tỉnh liên, ví mình như hoa sen trong giếng ngọc, khiến vua đổi ý. Phần đỗ Trạng nguyên là chính sử, chi tiết bài phú nằm trong lớp giai thoại về ông.
Những người xuất thân võ tướng. Phạm Ngũ Lão, người nổi tiếng trong kháng chiến, tiếp tục được trọng dụng, cầm quân giữ các vùng biên phía tây và phía nam dưới thời Anh Tông.
Một đội ngũ văn quan lớn dần. Nhiều người đỗ đạt ở các khoa thi thời này về sau trở thành trụ cột của triều Minh Tông. Khoa cử được tổ chức đều đặn hơn, tạo nên một tầng lớp quan văn bên cạnh giới quý tộc họ Trần.
Cách dùng người của một vị vua thời bình. Trong chiến tranh, người ta cần tướng giỏi; trong thời bình, triều đình cần người biết luật lệ, văn thư, ngoại giao. Việc Anh Tông chú trọng văn quan phản ánh đúng nhu cầu ấy.
Quan hệ với Champa: hôn nhân năm 1306 và cuộc thân chinh năm 1312
Năm 1306, theo lời hứa của thái thượng hoàng Nhân Tông trong chuyến đi năm 1301, công chúa Huyền Trân được gả cho vua Champa là Chế Mân. Phía Champa dâng hai châu Ô, Lý làm sính lễ; năm sau triều đình đổi tên thành Thuận Châu và Hoá Châu. Đây là một sự kiện ngoại giao và hôn nhân quan trọng giữa hai nước láng giềng, đã có nhiều bài riêng kể lại cả phần sử chép lẫn phần dân gian thêm thắt.
Chưa đầy một năm sau, Chế Mân mất. Theo tục Champa thì hoàng hậu có thể phải chết theo vua. Triều Trần cử Trần Khắc Chung sang, lấy cớ viếng tang, đưa công chúa về Đại Việt. Những câu chuyện quanh chuyến đi này, nhất là về quan hệ giữa Khắc Chung và công chúa, chủ yếu là giai thoại, không nên coi là sử.
Quan hệ hai nước sau đó trở nên căng thẳng. Năm 1311–1312, Anh Tông thân chinh, bắt được vua Champa là Chế Chí đưa về Đại Việt, lập người em của Chế Chí lên thay. Đây là cuộc thân chinh lớn nhất trong thời ông trị vì. Tư liệu chủ yếu là sử Việt, viết từ một phía; khi đọc, bạn nên nhớ Champa là một quốc gia có lịch sử và truyền thống riêng, và quan hệ hai nước gồm cả xung đột lẫn giao lưu văn hoá lâu dài.
Hai mươi mốt năm Hưng Long theo từng chặng
Anh Tông chỉ dùng một niên hiệu suốt thời làm vua, nên thời trị vì của ông dễ bị nhìn như một khối. Chia theo chặng giúp thấy rõ những thay đổi bên trong.
| Chặng | Khoảng năm | Đặc điểm chính |
|---|---|---|
| Vua trẻ dưới sự dạy dỗ của cha | 1293–1299 | Thái thượng hoàng Nhân Tông còn ở kinh và Thiên Trường, trực tiếp chỉ dẫn; vua tập xử việc |
| Cha xuất gia, vua tự quyết nhiều hơn | 1299–1308 | Nhân Tông lên Yên Tử, vẫn có lúc góp ý; hôn nhân với Champa năm 1306 |
| Vua trưởng thành, cầm quân | 1308–1314 | Nhân Tông mất năm 1308; thân chinh Champa 1311–1312; chuẩn bị nhường ngôi |
| Thái thượng hoàng | 1314–1320 | Nhường ngôi cho Minh Tông, tiếp tục góp ý việc nước cho đến khi mất |
Chia như vậy cho thấy quá trình một ông vua trẻ dần tự chủ trong mô hình hai vua của nhà Trần: từ chỗ được dạy dỗ sát sao, đến lúc tự quyết việc lớn, rồi lại trở thành người dạy dỗ con mình. Mỗi đời vua Trần đều lặp lại vòng ấy, với mức độ khác nhau.
Giữ phép nước trong thời bình
Sử gia đời sau thường khen thời Anh Tông là lúc phép tắc được giữ nghiêm. Sau chiến tranh, triều đình chú trọng sắp xếp lại bộ máy, định lại các lệ về quan chức, thuế khoá, tuyển dụng. Những chi tiết cụ thể không được chép nhiều, nhưng nhận định chung của các bộ sử là thời này kỷ cương rõ ràng, quan lại giữ phép.
Anh Tông cũng chú ý đến việc học. Khoa thi được tổ chức, các vương hầu và con em quý tộc được khuyến khích học chữ. Văn chương thời này phát triển, nhiều nhà thơ, nhà văn nổi tiếng đời Trần trưởng thành trong giai đoạn Anh Tông và Minh Tông.
Về mặt kinh tế, không có chiến tranh lớn với phương Bắc, đất nước có thời gian hồi phục sau tàn phá. Đê điều được duy trì, điền trang tiếp tục mở rộng. Những ghi chép về mất mùa, đói kém thời này ít hơn so với cuối triều, góp phần tạo nên hình ảnh một thời bình ổn.
Năm 1314, Anh Tông nhường ngôi cho con là Trần Mạnh, tức Trần Minh Tông, rồi làm thái thượng hoàng. Ông mất năm 1320, thọ khoảng bốn mươi lăm tuổi, táng ở Thái Lăng, thường được xác định ở vùng An Sinh, Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh, khu vực có nhiều lăng mộ của các vua Trần.
Đọc các câu chuyện về Anh Tông: chính sử, lời bình và giai thoại
Phần lớn hình ảnh Trần Anh Tông mà người đọc hôm nay biết đến từ những đoạn ngắn trong Đại Việt sử ký toàn thư: chuyện thích rồng, chuyện say rượu, chuyện dùng Đoàn Nhữ Hài. Chúng được sử quan chọn chép vì có giá trị răn dạy, nên mỗi chuyện đều gói một bài học: vua phải biết giữ mình, biết nghe lời, biết dùng người. Điều đó không làm chúng kém tin cậy, nhưng cho thấy một chân dung đã được chọn lọc theo tiêu chí của nhà Nho.
Bên cạnh chính sử, có cả một lớp truyện kể về sau quanh những nhân vật thời Anh Tông, như giai thoại về Mạc Đĩnh Chi đi sứ, về công chúa Huyền Trân và Trần Khắc Chung. Những truyện này sinh động, dễ nhớ, thường được đưa vào sách thiếu nhi và phim ảnh. Khi kể lại, bạn nên đánh dấu rõ đâu là chuyện sử chép, đâu là chuyện dân gian truyền lại. Cách làm đơn giản là dùng các cụm như "sử chép", "tương truyền", "theo truyện kể" đúng chỗ, để người nghe tự phân biệt mà không mất đi cái hay của câu chuyện.
Hậu thế đánh giá Trần Anh Tông
Một ông vua giữ thành. Các sử gia Nho học khen Anh Tông biết giữ cơ nghiệp cha ông để lại, trong nước yên ổn, chính sự có phép tắc. Ông thường được xếp vào hàng các vua giỏi của nhà Trần.
Biết sửa lỗi. Chuyện bỏ rượu sau khi bị cha quở được nhắc như phẩm chất của một vị vua biết nghe lời phải và sửa mình.
Dùng người không câu nệ xuất thân. Việc cất nhắc Đoàn Nhữ Hài từ một người học trò, trọng dụng các tướng xuất thân bình thường cho thấy cách dùng người linh hoạt.
Những điểm còn phải bàn. Một số nhà nghiên cứu nhắc rằng chính sách điền trang tiếp tục mở rộng thời này đã gieo mầm cho những vấn đề xã hội cuối triều Trần. Đây không phải lỗi riêng của Anh Tông, nhưng là bối cảnh cần biết khi đánh giá thời ông.
Câu hỏi thường gặp
Trần Anh Tông trị vì từ năm nào đến năm nào?
Trần Anh Tông, tên huý Trần Thuyên, làm vua từ năm 1293 đến năm 1314 với niên hiệu Hưng Long, sau đó làm thái thượng hoàng đến khi mất năm 1320. Ông nối ngôi cha là Trần Nhân Tông và truyền ngôi cho con là Trần Minh Tông.
Chuyện Trần Anh Tông say rượu bị cha quở có thật không?
Đại Việt sử ký toàn thư có chép chuyện này: thái thượng hoàng Nhân Tông về kinh thấy vua say ngủ, giận quay về Thiên Trường. Vua nhờ Đoàn Nhữ Hài viết biểu tạ tội và được tha, sau đó bỏ hẳn rượu.
Mạc Đĩnh Chi đỗ Trạng nguyên năm nào?
Mạc Đĩnh Chi đỗ Trạng nguyên khoa thi năm 1304, dưới thời Trần Anh Tông. Chuyện vua chê dung mạo rồi đổi ý sau khi đọc bài phú Ngọc tỉnh liên là phần giai thoại, được kể lại nhiều nhưng không thể kiểm chứng đầy đủ.
Trần Anh Tông có thân chinh đánh Champa không?
Có. Năm 1311–1312, vua thân chinh, bắt được vua Champa là Chế Chí đưa về Đại Việt và lập người em lên thay. Tư liệu về sự kiện chủ yếu đến từ sử Việt nên cần đọc với lưu ý đây là góc nhìn một phía.
Lăng của Trần Anh Tông ở đâu?
Vua được táng ở Thái Lăng, thường được xác định ở vùng An Sinh, Đông Triều, nay thuộc tỉnh Quảng Ninh. Khu vực này có nhiều lăng mộ các vua Trần và là điểm tham quan cho người tìm hiểu lịch sử nhà Trần.