Ỷ Lan là phi tần của vua Lý Thánh Tông, mẹ đẻ của vua Lý Nhân Tông, và là người phụ nữ hai lần trực tiếp điều hành triều chính Đại Việt ở thế kỷ XI. Lần thứ nhất năm 1069, khi Thánh Tông thân chinh đánh Champa và giao việc nước ở kinh thành cho bà. Lần thứ hai kéo dài hơn, sau khi Thánh Tông mất năm 1072 và người con trai bảy tuổi của bà lên ngôi; từ năm 1073 bà được tôn làm Linh Nhân hoàng thái hậu và cùng các đại thần nắm quyền nhiếp chính.
Hậu thế nhớ Ỷ Lan qua hai lớp chuyện đan vào nhau: lớp chính sử, chủ yếu từ Đại Việt sử ký toàn thư, chép những việc bà làm và cả một vụ án cung đình đẫm máu; lớp giai thoại, đẹp và dễ nhớ hơn, kể chuyện cô gái hái dâu tựa gốc cây lan. Bài này tách hai lớp ấy ra, để bạn thấy quyền lực của một hoàng phi thời Lý vận hành thế nào và vì sao người đời sau đánh giá bà không hoàn toàn giống nhau.
Từ làng Thổ Lỗi đến cung vua: phần chính sử và phần tương truyền
Theo các ghi chép phổ biến, bà người hương Thổ Lỗi, sau đổi là Siêu Loại, thuộc vùng Gia Lâm cũ ở phía đông Hà Nội ngày nay. Họ của bà được chép là họ Lê; tên tục thường được gọi là Lê Thị Yến, nhưng chi tiết này chủ yếu đến từ truyền thuyết địa phương và thần tích, không phải từ chính sử. Điểm chính sử chép rõ hơn là việc bà sinh hoàng tử Càn Đức năm 1066, tức vua Lý Nhân Tông sau này, và nhờ đó được phong làm Nguyên phi.
Câu chuyện quen thuộc nhất về bà là một tích tương truyền. Vua Lý Thánh Tông đi cầu tự, dân chúng đổ ra xem xa giá, riêng một cô gái vẫn đứng hái dâu, tựa vào gốc cây lan. Vua lấy làm lạ, cho gọi đến hỏi chuyện, thấy cô đối đáp khéo nên đưa vào cung. Cái tên Ỷ Lan, nghĩa là dựa cây lan, được giải thích từ tích này. Đây là một giai thoại đẹp, phù hợp với cách dân gian lý giải tên gọi, nhưng không nên đọc như một sự kiện đã được ghi chép đương thời.
Sự phân biệt ấy có ý nghĩa khi bạn kể lại cho học sinh hay khách tham quan. Những việc bà làm khi cầm quyền có trong sử biên niên, còn chuyện gốc lan và hoàn cảnh xuất thân nghèo khó thuộc về lớp truyện kể. Gộp chung hai lớp thành một mạch liền lạc là cách dễ làm mất đi sự thận trọng mà người đọc sử cần có.
Một điểm nữa đáng nhớ: thời Lý, hậu cung đông người và thứ bậc phức tạp. Một phi tần sinh được hoàng tử nối ngôi lập tức có vị thế khác hẳn, vì tương lai của cả triều đình gắn với đứa trẻ ấy. Con đường đi lên của Ỷ Lan, vì vậy, bắt đầu từ việc sinh Càn Đức hơn là từ cuộc gặp ở gốc lan.
Năm 1069: lần đầu một hoàng phi coi việc nước
Năm 1069, Lý Thánh Tông dẫn quân đánh Champa. Theo Toàn thư, khi vua đi vắng, việc nội trị ở kinh thành được giao cho Nguyên phi. Cũng sách này chép một chi tiết thường được nhắc: vua đánh mãi chưa thắng, quay quân về, đi đến châu Cư Liên thì nghe dân chúng ca ngợi Nguyên phi giữ được trong nước yên ổn, lòng dân hoà thuận. Vua tự nhủ một người đàn bà còn làm được như thế, bèn quay lại đánh tiếp và lần này thắng, bắt được vua Champa là Chế Củ.
Chi tiết ấy cho thấy hai điều. Thứ nhất, ngay trong khuôn khổ triều Lý, việc một hoàng phi thay vua điều hành công việc hằng ngày không bị xem là điều trái lẽ, ít nhất trong hoàn cảnh vua thân chinh. Thứ hai, người chép sử đã dùng câu chuyện để làm nổi lên năng lực của bà, nhưng cũng đặt nó trong mạch kể về vua: thành công của Nguyên phi được kể như cú hích để vua quay lại chiến trường.
Cũng nên lưu ý rằng chúng ta không có danh sách chi tiết những quyết định bà đưa ra trong mấy tháng ấy. Những gì còn lại là đánh giá chung của sử gia về cảnh trong nước yên ổn. Khi viết hay kể về giai đoạn này, cách an toàn là nói bà được giao coi việc nước và được ghi nhận giữ yên được kinh thành, thay vì gán cho bà những chính sách cụ thể không có trong sử.
Năm 1072–1073: vua bảy tuổi, hai thái hậu và một vụ án cung đình
Thánh Tông mất, Nhân Tông lên ngôi. Năm 1072, Lý Thánh Tông qua đời. Thái tử Càn Đức lên ngôi khi mới bảy tuổi theo cách tính tuổi phổ biến trong sử sách, tức vua Lý Nhân Tông. Người được tôn làm hoàng thái hậu đầu tiên là Thượng Dương, vợ chính của Thánh Tông, và bà buông rèm nghe chính sự cùng thái sư Lý Đạo Thành phụ chính. Mẹ đẻ của vua, Nguyên phi Ỷ Lan, lúc này chưa ở vị trí cao nhất.
Thượng Dương bị phế. Toàn thư chép năm 1073, Nguyên phi than phiền với vua rằng mình là mẹ đẻ mà không được dự việc triều chính. Sau đó Thượng Dương thái hậu cùng bảy mươi hai thị nữ bị giam và bị bức chết, chôn theo lăng Thánh Tông. Ỷ Lan được tôn làm Linh Nhân hoàng thái hậu.
Sử thần phê phán. Chính các sử gia thời Lê, khi chép đoạn này, đã lên tiếng chê trách. Lời bình trong Toàn thư cho rằng vua còn nhỏ, việc này do Linh Nhân gây ra và là điều đáng tiếc về mặt luân thường. Đây là phần mà những người chỉ muốn ca ngợi bà thường lướt qua, nhưng một bài đọc sử trung thực không thể bỏ.
Thay đổi trong hàng đại thần. Cùng thời gian, thái sư Lý Đạo Thành bị đưa ra trấn giữ Nghệ An, còn Lý Thường Kiệt là người giữ binh quyền chủ chốt. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là một cuộc sắp xếp lại quyền lực quanh vị vua nhỏ, trong đó thái hậu và Lý Thường Kiệt là trục chính, dù về sau Lý Đạo Thành được gọi về triều.
Những việc chính sử ghi nhận trong thời Linh Nhân thái hậu
Giai đoạn bà làm hoàng thái hậu trùng với những năm Đại Việt có nhiều việc lớn, kể cả cuộc chiến với nhà Tống do Lý Thường Kiệt chỉ huy. Phần chiến sự thuộc về các bài khác; ở đây chỉ nêu những việc sử sách gắn trực tiếp với tên bà.
- Lấy tiền trong kho chuộc những người con gái nhà nghèo phải đi ở đợ, rồi gả cho những người đàn ông goá vợ, việc được nhiều đời sau nhắc như một hành động thương dân.
- Quan tâm đến nghề nông và sức kéo: thời Nhân Tông có lệnh nghiêm cấm giết trâu, được nhiều tài liệu liên hệ với ảnh hưởng của thái hậu, dù văn bản không ghi rõ ai đề xuất.
- Bảo trợ việc dựng nhiều chùa tháp, theo xu hướng chung của tầng lớp quý tộc thời Lý; nhiều nơi ở vùng Gia Lâm cũ và Bắc Ninh còn giữ truyền thuyết gắn với bà.
- Ở bên vị vua nhỏ trong những năm đầu trị vì, cùng các đại thần quyết định việc lớn; khi Nhân Tông trưởng thành, vai trò trực tiếp của bà giảm dần.
- Qua đời năm 1117, được dâng thuỵ hiệu, và được thờ ở nhiều đền miếu, trong đó có đền ở Dương Xá thuộc vùng Gia Lâm cũ.
Khi đọc danh sách này, bạn nên để ý cách sử gia chép: nhiều việc được nêu ngắn gọn trong một vài dòng, không kèm chi tiết thực thi. Vì thế, những bài viết mô tả bà như một nhà cải cách với hệ thống chính sách bài bản là đã đi xa hơn tư liệu cho phép.
Hai lần nắm quyền khác nhau ở đâu
Đặt hai giai đoạn cạnh nhau giúp thấy rõ quyền lực của bà đến từ nguồn nào và bị giới hạn bởi điều gì.
| Khía cạnh | Năm 1069 | Từ năm 1073 |
|---|---|---|
| Danh nghĩa | Nguyên phi được vua giao coi việc nước khi thân chinh | Linh Nhân hoàng thái hậu, mẹ đẻ của vua đang trị vì |
| Nguồn quyền lực | Sự uỷ thác trực tiếp của vua còn sống | Quan hệ mẫu tử với vua nhỏ và sự ủng hộ của các đại thần |
| Thời gian | Vài tháng, đến khi vua về triều | Nhiều năm, giảm dần khi vua trưởng thành |
| Người cùng gánh việc | Các quan ở lại kinh thành | Lý Thường Kiệt và các đại thần, có thời Lý Đạo Thành |
| Điểm bị phê phán | Hầu như không | Vụ Thượng Dương thái hậu và các thị nữ bị bức chết |
Bảng cho thấy lần thứ nhất là quyền được trao, còn lần thứ hai là quyền được giành và giữ trong cung đình. Chính sự khác biệt này giải thích vì sao cùng một người mà sử gia vừa khen vừa chê.
Hậu thế đánh giá Ỷ Lan theo những góc nào
Góc nhìn phổ biến trong sách phổ thông và trong tín ngưỡng dân gian là một người phụ nữ tài giỏi, thương dân, góp phần giữ yên đất nước trong những năm có chiến tranh. Các đền thờ, lễ hội ở quê bà và những nơi bà từng qua thể hiện rõ cách cộng đồng nhớ về bà theo hướng này.
Góc nhìn của sử gia truyền thống thận trọng hơn. Họ ghi công nhưng không quên vụ Thượng Dương, và dùng nó như bằng chứng về sự nguy hiểm khi hậu cung can dự vào chính sự. Cách nhìn này phản ánh quan niệm Nho giáo về vai trò của phụ nữ trong triều đình, nên cũng cần được đọc như một quan điểm của thời đại người viết.
Các nhà nghiên cứu hiện đại thường đặt bà vào bối cảnh rộng hơn: triều Lý trao cho phụ nữ hoàng tộc một không gian hoạt động đáng kể, và việc thái hậu tham chính khi vua nhỏ là một cơ chế có thật ở nhiều triều đại Đông Á. Từ góc này, Ỷ Lan vừa là cá nhân có năng lực, vừa là sản phẩm của một cấu trúc quyền lực cho phép mẹ vua đứng sát ngai vàng. Ba góc nhìn không loại trừ nhau, và một bài viết cân bằng nên nhắc đủ cả ba.
Câu hỏi thường gặp
Ỷ Lan có phải là hoàng hậu của Lý Thánh Tông không?
Theo chính sử, bà là Nguyên phi, không phải chính cung hoàng hậu khi Thánh Tông còn sống. Người được tôn làm hoàng thái hậu đầu tiên sau khi vua mất là Thượng Dương. Ỷ Lan chỉ lên vị trí Linh Nhân hoàng thái hậu từ năm 1073, nhờ là mẹ đẻ của vua Lý Nhân Tông.
Chuyện cô gái tựa gốc cây lan có thật không?
Đây là tích tương truyền dùng để giải thích tên gọi Ỷ Lan, phổ biến trong dân gian và thần tích địa phương. Chính sử không chép cảnh gặp gỡ này theo cách chi tiết như truyện kể. Bạn có thể kể lại như một giai thoại, nhưng nên nói rõ đó là chuyện tương truyền.
Vì sao Thượng Dương thái hậu bị bức chết?
Toàn thư chép Nguyên phi than với vua rằng mình là mẹ đẻ mà không được dự chính sự, sau đó Thượng Dương cùng bảy mươi hai thị nữ bị giam rồi bị bức chết. Sử thần thời Lê phê phán việc này. Động cơ cụ thể ngoài những dòng sử ngắn ấy chỉ có thể suy đoán.
Ỷ Lan có chỉ huy cuộc chiến với nhà Tống không?
Cuộc chiến 1075–1077 diễn ra khi bà là hoàng thái hậu, nhưng người chỉ huy quân sự là Lý Thường Kiệt. Sử sách không ghi bà trực tiếp cầm quân. Vai trò của bà nằm ở triều đình, trong việc cùng các đại thần quyết định đường lối chung.
Ngày nay có thể tìm hiểu về Ỷ Lan ở đâu?
Vùng Gia Lâm cũ của Hà Nội, quê hương bà, có đền thờ và lễ hội gắn với bà; một số địa phương ở Bắc Ninh cũng lưu truyền tích về bà. Khi tham quan, bạn nên phân biệt phần thần tích, truyền thuyết với phần được chép trong Đại Việt sử ký toàn thư.