Ngự sử đài là cơ quan chuyên giám sát trong triều đình quân chủ: quan ngự sử có quyền dâng lời can gián khi thấy vua làm sai, tâu hặc những quan lại tham nhũng, lạm quyền, và xem xét lại những vụ án có dấu hiệu oan. Ở Việt Nam, Ngự sử đài có mặt từ thời Trần, được tổ chức chặt dưới thời Lê sơ, rồi đổi thành Đô sát viện dưới thời vua Minh Mạng.
Cơ quan này thường được kể lại qua những tấm gương dám nói thẳng, nhưng chuyện thật phức tạp hơn: quyền của ngự sử rất lớn trên giấy, còn trong thực tế phụ thuộc vào tính cách nhà vua và thế cân bằng giữa các phe trong triều. Bài này tách phần thể chế khỏi phần giai thoại để bạn thấy rõ cơ quan ấy vận hành ra sao.
Gốc gác Ngự sử đài trong truyền thống Đông Á
Chức ngự sử có từ rất sớm ở Trung Hoa. Thời Tần – Hán, ngự sử đại phu là một trong những chức cao nhất, vừa giữ giấy tờ vừa giám sát quan lại. Dần dần, việc giám sát tách thành một cơ quan riêng gọi là Ngự sử đài. Đến năm 1382, nhà Minh đổi Ngự sử đài thành Đô sát viện, mở rộng mạng lưới ngự sử đi tuần các địa phương.
Tư tưởng đứng sau là quan niệm Nho giáo về người quân tử dám nói lời thật với vua. Một triều đình lý tưởng cần có người "can gián", tức chỉ ra lỗi của bề trên, và người "đàn hặc", tức tố cáo lỗi của đồng liêu. Ngự sử đài là nơi hai việc ấy được giao thành chức trách, không còn phụ thuộc vào lòng can đảm riêng lẻ của ai.
Đại Việt tiếp nhận mô hình này nhưng điều chỉnh theo quy mô một nước nhỏ hơn nhiều. Số quan ngự sử ít, các chức danh có lúc được giản lược, và quan hệ giữa ngự sử với các cơ quan khác cũng không hoàn toàn giống Trung Hoa.
Ngự sử đài thời Trần và Lê sơ
Sử thời Trần đã chép các chức như ngự sử đại phu, ngự sử trung tán, thị ngự sử, giám sát ngự sử. Đây là dấu hiệu Ngự sử đài đã có tổ chức, dù quy mô còn nhỏ. Thời Trần cũng là giai đoạn các thượng hoàng và tôn thất nắm nhiều quyền, nên tiếng nói của ngự sử đặt trong một bối cảnh quyền lực nhiều tầng.
Sang thời Lê sơ, nhất là dưới Lê Thánh Tông, Ngự sử đài được sắp xếp lại. Đứng đầu là đô ngự sử, bên dưới có phó đô ngự sử, thiêm đô ngự sử và các giám sát ngự sử. Điểm đáng chú ý là việc đặt giám sát ngự sử theo các đạo thừa tuyên, tức mỗi vùng hành chính lớn có quan ngự sử theo dõi. Cách sắp xếp này giúp triều đình có một kênh thông tin riêng, không phải chỉ nghe báo cáo của quan địa phương.
Cùng lúc đó, lục khoa đảm nhận việc soát văn bản của lục bộ. Có thể hình dung một mạng lưới ba lớp: lục khoa soát giấy tờ trung ương, giám sát ngự sử theo dõi các đạo, Ngự sử đài tổng hợp và có quyền tâu thẳng lên vua.
Quan ngự sử được làm những việc gì
Can gián vua. Khi vua định làm việc trái lễ, hao tốn sức dân, dùng người không xứng, ngự sử có thể dâng sớ can. Về nguyên tắc đây là bổn phận, không phải quyền được ban ơn, và một vị vua tốt theo chuẩn Nho giáo phải biết nghe can gián.
Đàn hặc quan lại. Ngự sử tâu hặc quan tham nhũng, lạm quyền, bỏ bê chức trách, kể cả quan đại thần. Một bản tâu hặc thường nêu tên, việc làm sai và đề nghị cách xử, sau đó vua giao cơ quan khác xét.
Xét án và minh oan. Ngự sử tham gia xét lại các vụ án lớn, nhận đơn kêu oan của dân. Thời Nguyễn, các án nặng được bàn bởi ba cơ quan cùng lúc là Bộ Hình, Đô sát viện và Đại lý tự, gọi chung là Tam pháp ty.
Giám sát nghi lễ và kỷ luật triều chầu. Trong các buổi chầu, ngự sử để ý quan nào đi muộn, đứng sai hàng, ăn mặc trái phép, nói năng thất lễ. Việc nhỏ này có ý nghĩa giữ trật tự và tôn ti trong triều.
Theo dõi thi cử. Quan ngự sử thường được cử vào trường thi để giám sát, ngăn gian lận. Đây là một trong những việc khiến chức ngự sử gắn chặt với hình ảnh thanh liêm.
Từ Ngự sử đài đến Đô sát viện triều Nguyễn
Đầu triều Nguyễn, Gia Long vẫn dùng mô hình Ngự sử đài. Đến thời Minh Mạng, cùng với hàng loạt cải cách bộ máy, vua đổi Ngự sử đài thành Đô sát viện; mốc thường được nhắc là năm 1832. Tên mới phỏng theo nhà Thanh, nhưng tổ chức được điều chỉnh cho phù hợp với quy mô Đại Nam.
Đô sát viện do tả đô ngự sử và hữu đô ngự sử đứng đầu, bên dưới là các phó đô ngự sử và một hệ thống gọi là khoa đạo. Khoa là lục khoa, mỗi khoa theo dõi một bộ; đạo là các đạo ngự sử, mỗi đạo phụ trách theo dõi một nhóm tỉnh. Nhờ vậy, mỗi bộ ở trung ương và mỗi vùng ở địa phương đều có quan giám sát tương ứng.
Minh Mạng nổi tiếng là vị vua muốn nắm chặt bộ máy, đọc kỹ tấu sớ và phê rất nhiều. Việc tổ chức lại Đô sát viện nằm trong ý đồ chung đó: tăng kênh thông tin để vua tự kiểm tra, không phụ thuộc vào một nhóm đại thần. Cũng chính vì vậy, có nhà nghiên cứu nhận xét rằng giám sát dưới thời này hướng nhiều tới việc phục vụ quyền kiểm soát của vua hơn là để vua bị can gián.
Chính sử và giai thoại về những ngự sử nổi tiếng
Văn hoá dân gian và sách phổ thông lưu truyền nhiều chuyện ngự sử dâng sớ can vua, có người bị giáng chức, có người treo mũ từ quan. Những chuyện này góp phần tạo nên hình mẫu người quan thẳng thắn trong tâm thức người Việt. Tuy vậy, khi đọc, bạn nên phân biệt chuyện có ghi trong chính sử với chuyện chỉ lưu trong dã sử, gia phả hay truyền miệng.
Chu Văn An với Thất trảm sớ thời Trần Dụ Tông thường được nhắc cùng tinh thần can gián, nhưng ông là thầy dạy học ở Quốc Tử Giám chứ không giữ chức ngự sử, và nội dung cụ thể của tờ sớ không còn lưu lại. Đây là ví dụ điển hình cho thấy tinh thần can gián không chỉ gói trong một cơ quan, và cũng cho thấy nhiều chi tiết lưu truyền cần được ghi là "tương truyền".
Ở chiều ngược lại, chính sử các triều cũng chép không ít trường hợp ngự sử bị dùng làm công cụ trong tranh chấp phe phái: tâu hặc người này để nâng người kia, hoặc im lặng trước sai phạm của người có thế. Một bức tranh trung thực về Ngự sử đài cần cả hai mặt đó.
Một bản tâu hặc đi qua những bước nào
Quy trình cụ thể thay đổi theo triều, nhưng có thể hình dung đường đi của một bản tâu hặc thời Nguyễn qua ví dụ giả định sau: một giám sát ngự sử phụ trách nhóm tỉnh phía Bắc nghe tin một tri huyện ăn chặn tiền phát chẩn.
- Ngự sử thu thập tin: qua đơn của dân, qua tờ trình của quan tỉnh, hoặc qua chính chuyến đi tuần của mình. Tin nghe được phải đủ cụ thể về người, việc, thời gian.
- Ngự sử soạn bản tâu, nêu tên viên quan, việc sai phạm, căn cứ và đề nghị cách xử. Văn bản theo thể thức nghiêm ngặt, lời lẽ phải đúng mực dù nội dung là tố cáo.
- Bản tâu được trình lên vua qua văn phòng giúp việc. Vua đọc và phê, thường là giao cho một cơ quan xét, có khi giao cho quan tỉnh sở tại điều tra rồi tâu lại.
- Cơ quan được giao lập hồ sơ, lấy lời khai, đối chiếu sổ sách. Nếu sai phạm có thật, Bộ Lại và Bộ Hình bàn mức xử theo luật; nếu tâu sai, chính ngự sử có thể bị xét lại.
- Vua phê quyết định cuối cùng: cách chức, giáng cấp, phạt bổng, hoặc tha. Kết quả được ghi vào sổ sách của các bộ, một số vụ lớn được chép vào chính sử.
Điểm đáng chú ý là bước bốn: tâu hặc không đồng nghĩa với kết tội. Cơ chế tách người tố cáo khỏi người xét xử là một nguyên tắc khá hợp lý của bộ máy xưa, dù việc thực thi không phải lúc nào cũng công bằng.
So sánh Ngự sử đài qua các thời
Bảng dưới tóm những điểm khác nhau chính, dựa trên cách mô tả phổ biến trong sách nghiên cứu về quan chế. Chi tiết từng chức danh có thể khác nhau tuỳ giai đoạn trong cùng một triều.
| Thời kỳ | Tên cơ quan | Người đứng đầu | Điểm nổi bật |
|---|---|---|---|
| Trần | Ngự sử đài | Ngự sử đại phu, ngự sử trung tán | Đã có các cấp ngự sử; quyền lực đặt trong bối cảnh thượng hoàng và tôn thất mạnh |
| Lê sơ | Ngự sử đài | Đô ngự sử | Giám sát ngự sử theo các đạo thừa tuyên; phối hợp lục khoa |
| Lê trung hưng | Ngự sử đài | Đô ngự sử | Tồn tại bên triều vua Lê trong khi quyền thực dần về phủ chúa |
| Nguyễn từ Minh Mạng | Đô sát viện | Tả, hữu đô ngự sử | Hệ thống khoa đạo; thuộc Tam pháp ty xét án nặng |
Qua bảng, bạn có thể thấy hướng chung là mạng lưới giám sát mở rộng dần xuống địa phương. Điều này phù hợp với xu hướng tập quyền của nhà nước quân chủ ở các thế kỷ sau.
Đánh giá vai trò của cơ quan giám sát thời quân chủ
Các nhà sử học thường ghi nhận Ngự sử đài là một thiết chế có giá trị: nó thừa nhận rằng người cầm quyền có thể sai và cần một kênh được phép nói ra cái sai. Trong một số giai đoạn, nhất là khi vua chịu nghe, các bản tâu của ngự sử đã giúp sửa những chính sách hao tổn sức dân hoặc minh oan cho người vô tội.
Mặt khác, giới hạn của thiết chế cũng rõ ràng. Ngự sử do vua bổ nhiệm, có thể bị vua cách chức; không có cơ chế nào bảo vệ họ khi vua không muốn nghe. Hiệu quả vì thế dao động rất mạnh theo từng đời vua. Những đánh giá thiên về một chiều, hoặc lý tưởng hoá, hoặc phủ nhận hoàn toàn, đều khó đứng vững trước tư liệu.
Với người đọc sử hôm nay, giá trị lớn nhất có lẽ là hiểu được cách các triều đình xưa tự đặt ra cơ chế kiểm tra bên trong, và những lý do khiến cơ chế ấy lúc hiệu quả, lúc không.
Câu hỏi thường gặp
Ngự sử có bị xử tội khi can vua không?
Về nguyên tắc, can gián là bổn phận của ngự sử nên không bị xem là tội. Thực tế sử vẫn chép những trường hợp ngự sử bị giáng chức, đổi đi xa hoặc bị trách phạt khi làm vua phật ý. Mức độ an toàn phụ thuộc rất lớn vào từng vị vua.
Đô sát viện và Ngự sử đài có khác nhau không?
Chức năng cơ bản giống nhau: giám sát, can gián, đàn hặc. Khác biệt nằm ở tên gọi và tổ chức. Đô sát viện thời Nguyễn có hệ thống khoa đạo theo dõi từng bộ và từng nhóm tỉnh, chặt chẽ hơn mô hình Ngự sử đài trước đó.
Tam pháp ty gồm những cơ quan nào?
Thời Nguyễn, Tam pháp ty gồm Bộ Hình, Đô sát viện và Đại lý tự. Ba cơ quan cùng xem xét các vụ án nặng, đặc biệt án tử hình, trước khi trình vua quyết định. Cách làm này nhằm giảm nguy cơ xử oan.
Chu Văn An có phải quan ngự sử không?
Không. Chu Văn An là nhà giáo, từng dạy ở Quốc Tử Giám thời Trần. Câu chuyện ông dâng Thất trảm sớ thường được nhắc cùng tinh thần can gián, nhưng nội dung tờ sớ không còn lưu lại, nhiều chi tiết chỉ là lời tương truyền.
Quan ngự sử có phẩm hàm cao không?
Người đứng đầu cơ quan giám sát có phẩm hàm cao, ngang hàng các đại thần. Các giám sát ngự sử bên dưới thì phẩm hàm không lớn, nhưng nhờ quyền tâu thẳng lên vua nên có ảnh hưởng vượt xa phẩm hàm của mình.