QuyenThe.comQuyền Thế
Chúa, nhiếp chính, thái hậu và quyền thần

Lý Chiêu Hoàng: nữ hoàng nhỏ tuổi cuối nhà Lý và cuộc đời dài sau khi rời ngai vàng

Lý Chiêu Hoàng lên ngôi khi chưa đầy mười tuổi, nhường ngôi cho Trần Cảnh, rồi sống thêm hơn nửa thế kỷ dưới triều Trần. Ai thật sự cầm quyền quanh bà?

Wide shot of the ancient Do temple complex in Tu Son, Bac Ninh, a young girl in ao dai walking with her grandmother across the stone courtyard, overcast soft light

Lý Chiêu Hoàng là vị vua cuối cùng của nhà Lý, lên ngôi năm 1224 khi còn là một cô bé, và thường được gọi là nữ hoàng duy nhất trong lịch sử quân chủ Việt Nam. Bà trị vì chưa đầy hai năm rồi nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh, mở đầu nhà Trần. Trong suốt thời gian ấy, quyền quyết định không nằm trong tay bà mà ở những người lớn quanh ngai vàng, trước hết là Trần Thủ Độ và mẹ bà, Trần Thị Dung.

Điều ít người nhắc là sau khi rời ngai vàng, bà còn sống thêm hơn năm mươi năm, trải qua hai lần thay đổi thân phận lớn: từ hoàng hậu bị giáng xuống công chúa, rồi được gả cho một vị tướng có công. Bài này nhìn bà như một con người bị cuốn vào cơ chế quyền lực, chứ không chỉ như một cái mốc chuyển giao giữa hai triều đại.

Vì sao một cô bé được lập làm vua

Chiêu Hoàng tên là Lý Phật Kim, sinh năm 1218, con gái thứ của vua Lý Huệ Tông và Trần Thị Dung. Huệ Tông là vị vua bệnh tật, triều chính rối ren, và từ đầu những năm 1210 đã phải dựa vào thế lực họ Trần ở vùng ven biển để giữ ngai vàng. Vua không có con trai. Đến năm 1224, khi bệnh tình nặng thêm, Huệ Tông lập con gái nhỏ là công chúa Chiêu Thánh làm thái tử rồi nhường ngôi, còn mình lui vào chùa.

Việc lập một bé gái làm người kế vị là điều chưa từng có trong các triều trước. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó không chỉ là lựa chọn của Huệ Tông mà còn là bước đi có tính toán của phe họ Trần, đứng đầu là Trần Thủ Độ, khi ấy giữ chức điện tiền chỉ huy sứ nắm quân túc vệ. Một vị vua nhỏ tuổi, lại là con gái, sẽ dễ được sắp xếp hôn nhân và dễ chuyển ngôi hơn một hoàng tử trưởng thành có phe cánh riêng.

Toàn thư chép bà lên ngôi tháng mười năm Giáp Thân, tức năm 1224, đặt niên hiệu Thiên Chương Hữu Đạo. Về tuổi, các sách thường ghi bà khoảng bảy tuổi theo cách tính tuổi mụ, tức chưa đầy mười tuổi theo bất cứ cách tính nào.

Từ ngai vàng đến lễ nhường ngôi: diễn biến theo chính sử

Toàn bộ quá trình từ lúc lên ngôi đến lúc nhường ngôi diễn ra trong khoảng một năm rưỡi. Các bước dưới đây theo thứ tự Toàn thư chép, lược bớt chi tiết không chắc chắn.

  1. Cuối năm 1224, Chiêu Hoàng lên ngôi; Huệ Tông lui về chùa Chân Giáo trong kinh thành. Mọi việc chính sự do Trần Thủ Độ sắp xếp.
  2. Trần Thủ Độ đưa những người trong họ Trần vào cung giữ các chức hầu cận. Cậu bé Trần Cảnh, con của Trần Thừa và là cháu gọi Thủ Độ bằng chú họ, được cho vào làm chức chánh thủ, hầu bên vua.
  3. Theo Toàn thư, hai đứa trẻ thân nhau; sử còn chép những chi tiết về trò chơi trong cung, mà nhiều nhà nghiên cứu cho là được kể lại để làm cuộc hôn nhân có vẻ tự nhiên.
  4. Trần Thủ Độ công bố việc Chiêu Hoàng đã có chồng là Trần Cảnh, tổ chức hôn lễ, đặt sự việc trước triều thần như điều đã rồi.
  5. Tháng mười hai năm Ất Dậu, tức đầu năm 1226 theo dương lịch, Chiêu Hoàng mở hội lớn ở điện Thiên An, trút áo ngự nhường ngôi cho Trần Cảnh. Trần Cảnh lên ngôi, tức Trần Thái Tông, nhà Trần bắt đầu.

Lưu ý về năm: vì tháng chạp âm lịch năm Ất Dậu rơi vào đầu năm dương lịch kế tiếp, sách viết năm 1225 hay 1226 đều có lý do. Khi trích dẫn, bạn nên nói rõ đang dùng năm âm lịch hay dương lịch.

Những người thật sự cầm quyền quanh vị vua nhỏ

Trần Thủ Độ. Là người lập kế hoạch và điều hành toàn bộ cuộc chuyển ngôi, nắm quân đội và cung cấm. Sau khi nhà Trần lập, ông giữ chức thái sư, trên thực tế là người đứng đầu triều đình trong nhiều năm.

Trần Thị Dung. Mẹ của Chiêu Hoàng, vốn là hoàng hậu của Huệ Tông, thuộc họ Trần. Sau biến cố, bà kết hôn với Trần Thủ Độ và về sau được tôn là Linh Từ quốc mẫu. Như vậy chính mẹ của vị vua nhỏ cũng nằm trong khối quyền lực họ Trần.

Trần Thừa. Cha của Trần Cảnh, về sau được tôn làm thái thượng hoàng khi con lên ngôi, cùng trông coi việc nước những năm đầu nhà Trần.

Vị trí của Chiêu Hoàng. Bà là người mang danh nghĩa chính thống của nhà Lý, chiếc cầu để quyền lực đi qua một cách hợp thức. Ở tuổi ấy, không có dấu hiệu nào cho thấy bà tự quyết định điều gì trong chính sự.

Sau ngai vàng: hoàng hậu, công chúa, rồi phu nhân một vị tướng

Sau khi nhường ngôi, bà trở thành hoàng hậu Chiêu Thánh của Trần Thái Tông. Toàn thư có chép bà sinh một hoàng tử nhưng mất sớm. Đến năm 1237, khi hoàng hậu vẫn chưa có con nối dõi, Trần Thủ Độ ép Thái Tông lấy vợ của anh trai là Trần Liễu, khi ấy đang mang thai, lập làm hoàng hậu Thuận Thiên. Chiêu Thánh bị giáng xuống làm công chúa. Sự việc gây chấn động: Trần Liễu nổi loạn, Thái Tông bỏ lên núi Yên Tử, Trần Thủ Độ phải lên đón về.

Năm 1258, sau cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ lần thứ nhất, Thái Tông đem công chúa Chiêu Thánh gả cho Lê Phụ Trần, một tướng có công hộ giá trong chiến tranh. Bà theo chồng, sinh được con trai và con gái. Theo chính sử, bà mất năm 1278, thọ khoảng sáu mươi tuổi, tức là đã sống qua ba đời vua Trần.

Cuộc đời dài ấy cho thấy một mặt ít được kể của các cuộc chuyển giao quyền lực: người mang danh nghĩa chính thống của triều cũ không bị loại bỏ ngay mà được giữ lại, rồi được sắp xếp lại vị trí theo nhu cầu của triều mới, kể cả trong chuyện hôn nhân. Mỗi lần thay đổi thân phận của bà đều do người khác quyết định.

Đọc chi tiết cuộc hôn nhân của hai đứa trẻ cho đúng

Toàn thư có những đoạn tả cảnh Chiêu Hoàng và Trần Cảnh chơi đùa trong cung: cô bé trêu chọc, lấy khăn ném cho cậu bé, cậu bé báo lại với Trần Thủ Độ. Đây là đoạn sử sinh động hiếm hoi về một vị vua nhỏ, và cũng là đoạn mà người đọc nên thận trọng nhất.

Lý do thứ nhất là thời điểm biên soạn: những dòng ấy được viết bởi các sử gia đời sau, cách sự kiện hàng trăm năm, dựa trên những bản ghi đã chịu ảnh hưởng của triều Trần. Lý do thứ hai là chức năng của câu chuyện: nó làm cho cuộc hôn nhân giữa hai đứa trẻ, vốn là một quyết định chính trị, mang dáng vẻ của tình cảm tự nhiên. Một số nhà nghiên cứu vì thế coi đây là chi tiết được kể lại để hợp thức hoá việc chuyển ngôi.

Điều này không có nghĩa là toàn bộ đoạn sử sai. Hai đứa trẻ cùng lớn lên trong cung, việc chúng quen thân là hoàn toàn có thể. Điều cần nhớ là ở tuổi bảy, tám, không đứa trẻ nào tự quyết định hôn nhân của mình, càng không quyết định việc chuyển giao một triều đại. Người chủ động là những người lớn đứng sau.

Khi kể lại cho học sinh, bạn có thể dùng đoạn này để dạy một kỹ năng đọc sử: hỏi xem chi tiết ấy phục vụ ai, được ghi khi nào, và nếu bỏ nó đi thì mạch sự kiện có thay đổi không. Câu trả lời thường cho thấy cuộc chuyển ngôi vẫn diễn ra y như vậy, dù có hay không có những trò chơi trong cung.

Danh nghĩa chính thống và vì sao người ta cần một vị vua như bà

Câu hỏi đáng đặt ra là: nếu họ Trần đã nắm quân đội, sao không lật đổ nhà Lý thẳng thừng mà phải qua một vị vua nhỏ. Câu trả lời nằm ở khái niệm chính danh. Trong quan niệm thời ấy, ngôi vua được truyền theo huyết thống và theo mệnh trời; một cuộc cướp ngôi trực tiếp dễ bị coi là phản nghịch, khiến các thế lực địa phương có cớ nổi lên.

Đi qua Chiêu Hoàng, ngôi vua được trao từ tay một người thuộc dòng Lý chính thống sang chồng bà, bằng một nghi lễ nhường ngôi công khai trước triều thần. Về hình thức, đó là sự truyền ngôi trong gia đình chứ không phải chiếm đoạt. Chính vì vậy mà bà, dù không nắm quyền, lại là nhân vật không thể thiếu trong kế hoạch.

Cách làm này về sau lặp lại ở nhiều cuộc chuyển triều khác trong lịch sử Đông Á: triều mới thường cố tìm một hình thức nhường ngôi để tránh tiếng cướp ngôi. Với Chiêu Hoàng, cái giá là cả cuộc đời bà về sau đều bị đặt dưới sự sắp xếp của những người đã dùng danh nghĩa của bà.

Lý Chiêu Hoàng qua các góc nhìn khác nhau

Không có tư liệu nào do chính bà để lại, nên mọi đánh giá đều xuất phát từ người khác. Bảng dưới gom những cách nhìn thường gặp.

Góc nhìnNội dung chínhĐiều cần lưu ý
Sử gia truyền thốngXem việc một người nữ lên ngôi là dấu hiệu triều Lý đã đến hồi mạt, nhấn vào vai trò của họ TrầnMang quan niệm Nho giáo về giới, ít quan tâm đến cảm nhận của bà
Dân gian, đền thờThương cảm một người phụ nữ chịu nhiều biến cố, có nơi thờ phụng bàThiên về cảm xúc, nhiều chi tiết không có trong chính sử
Nghiên cứu hiện đạiPhân tích bà như một mắt xích trong cơ chế chuyển giao, nhấn vào cấu trúc quyền lực họ TrầnPhụ thuộc gần như hoàn toàn vào Toàn thư
Văn học, phim ảnhXây dựng thành nhân vật có nội tâm, tình cảm phong phúLà hư cấu nghệ thuật, không nên dùng làm tư liệu

Khi giới thiệu về bà, cách công bằng là nói rõ bà mang danh hiệu nữ hoàng nhưng không nắm thực quyền, và cuộc đời bà phản ánh cách quyền lực được sắp đặt hơn là ý chí cá nhân của một vị vua. Cũng nên dùng cụm "theo cách gọi phổ biến" khi nói bà là nữ hoàng duy nhất, vì trước đó Trưng Trắc đã xưng vương, dù không thuộc một triều đại quân chủ nối tiếp.

Câu hỏi thường gặp

Lý Chiêu Hoàng lên ngôi năm bao nhiêu tuổi?

Bà sinh năm 1218 và lên ngôi cuối năm 1224, nên các sách thường ghi khoảng bảy tuổi theo cách tính tuổi mụ, tức sáu tuổi theo tuổi tròn. Ở tuổi đó bà không thể tự điều hành chính sự; mọi việc do Trần Thủ Độ và những người họ Trần quyết định.

Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi năm 1225 hay 1226?

Toàn thư chép việc nhường ngôi vào tháng mười hai năm Ất Dậu. Năm Ất Dậu tương ứng chủ yếu với năm 1225, nhưng tháng chạp âm lịch năm ấy rơi vào đầu năm 1226 dương lịch. Vì vậy hai cách ghi đều gặp; nên nói rõ mình theo lịch nào.

Vì sao Chiêu Hoàng bị giáng xuống làm công chúa?

Năm 1237, vì hoàng hậu Chiêu Thánh chưa có con nối dõi, Trần Thủ Độ ép vua Trần Thái Tông lấy vợ của Trần Liễu đang mang thai làm hoàng hậu. Chiêu Thánh bị giáng làm công chúa. Đây là quyết định của Trần Thủ Độ, gây ra loạn Trần Liễu.

Lê Phụ Trần là ai?

Lê Phụ Trần là tướng có công hộ giá vua Trần Thái Tông trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ năm 1258. Sau chiến tranh, vua gả công chúa Chiêu Thánh, tức Lý Chiêu Hoàng, cho ông. Hai người có con trai và con gái.

Có thể tìm hiểu về Lý Chiêu Hoàng ở đâu?

Khu đền Đô ở Đình Bảng, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh, là nơi thờ các vua nhà Lý và gắn với ký ức về triều đại này. Ngoài ra một số địa phương có nơi thờ bà. Khi tham quan, bạn nên phân biệt truyền thuyết địa phương với những gì chính sử ghi chép.

Lý Chiêu Hoàng có thật sự là nữ hoàng duy nhất của Việt Nam?

Theo cách gọi phổ biến, bà là nữ hoàng đế duy nhất trong các triều đại quân chủ nối tiếp của Việt Nam. Trước đó Trưng Trắc đã xưng vương khi khởi nghĩa, nên nhiều người dùng cụm này kèm chú thích để tránh hiểu nhầm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138