QuyenThe.comQuyền Thế
Bộ máy triều đình và thiết chế

Lục bộ thời quân chủ: sáu bộ Lại, Hộ, Lễ, Binh, Hình, Công làm những việc gì

Lục bộ là xương sống của triều đình thời Lê và Nguyễn: từng bộ lo việc gì, ai đứng đầu, phối hợp với lục khoa, lục tự ra sao và đổi thay qua các triều.

Wide view of the restored Thai Hoa Palace courtyard in Hue at early morning, rows of red lacquered columns, a few visitors walking away from camera, soft golden haze

Lục bộ là sáu cơ quan đầu não chia nhau điều hành việc nước dưới quyền vua: Bộ Lại lo quan lại, Bộ Hộ lo dân số, ruộng đất và tài chính, Bộ Lễ lo nghi lễ, khoa cử và bang giao, Bộ Binh lo quân đội, Bộ Hình lo luật pháp và xét án, Bộ Công lo xây dựng và thợ thuyền. Ở Việt Nam, mô hình này thành hình đầy đủ dưới thời Lê Thánh Tông ở nửa sau thế kỷ XV và được triều Nguyễn tiếp tục đến đầu thế kỷ XX.

Hiểu lục bộ giúp bạn đọc chính sử dễ hơn rất nhiều: khi sách ghi một người "thăng Thượng thư Bộ Hộ" hay "Bộ Lễ tâu xin định nghi thức", bạn biết ngay người đó nắm mảng việc gì, tờ tâu ấy đi qua đâu. Bài này đi qua nguồn gốc, phần việc từng bộ, cấp bậc bên trong một bộ, các cơ quan đi kèm và những thay đổi cuối thời quân chủ.

Lục bộ bắt nguồn từ đâu và vào Việt Nam khi nào

Cách chia việc nước thành sáu mảng có gốc từ Trung Hoa. Sách Chu lễ mô tả sáu quan (thiên quan, địa quan, xuân quan, hạ quan, thu quan, đông quan) như một hình mẫu lý tưởng; đến đời Tuỳ – Đường, sáu bộ thuộc Thượng thư tỉnh mới thành bộ máy vận hành thật. Nhà Minh bỏ chức thừa tướng, cho sáu bộ trực tiếp chịu lệnh hoàng đế, và chính mô hình ấy ảnh hưởng mạnh tới Đại Việt thời Lê.

Thời Lý và Trần, triều đình Đại Việt đã có nhiều chức quan văn võ, có hành khiển, thượng thư, các sảnh và viện, nhưng chưa có sáu bộ ngang hàng với ranh giới rõ ràng. Đầu thời Lê sơ, một số bộ đã xuất hiện. Dưới thời Lê Thánh Tông, sử thường nhắc mốc năm 1466 (niên hiệu Quang Thuận) là lúc đặt đủ sáu bộ cùng các khoa giám sát đi kèm. Cùng với việc bỏ những chức quá lớn như tướng quốc, đại hành khiển, vua đặt sáu bộ dưới quyền mình trực tiếp, không qua một tể tướng trung gian.

Ý nghĩa của cải cách nằm ở chỗ đó: quyền lực không dồn vào một đại thần đứng giữa vua và bộ máy. Mỗi thượng thư chỉ nắm một mảng, muốn làm việc lớn phải tâu lên vua. Đổi lại, vua phải tự gánh khối lượng giấy tờ rất lớn, và về sau các triều đều phải lập thêm cơ quan văn phòng giúp vua xử lý tấu sớ.

Sáu bộ chia nhau việc nước như thế nào

Ranh giới giữa các bộ có xê dịch theo từng triều, nhưng phần việc chính khá ổn định. Bảng dưới tóm theo cách hiểu phổ biến về thời Lê sơ và thời Nguyễn.

BộPhần việc chínhVí dụ việc cụ thể trong sử
Bộ LạiTuyển bổ, thăng giáng, khảo xét quan lại; phong tướcLập danh sách quan đến kỳ khảo khoá, đề nghị bổ người vào chỗ khuyết
Bộ HộHộ khẩu, ruộng đất, thuế khoá, kho tàng, tiền tệLàm sổ đinh, sổ điền; thu thuế thóc, quản kho lương
Bộ LễNghi lễ triều đình, tế tự, khoa cử, bang giao, học hànhĐịnh nghi thức lên ngôi, tổ chức thi, tiếp sứ thần
Bộ BinhQuân đội, binh lính, đồn luỹ, ngựa, trạm dịchĐiều quân, tuyển lính theo hộ tịch, quản các trạm chuyển công văn
Bộ HìnhLuật pháp, xét án, ngục tùXét lại án nặng từ địa phương, trình án tử lên vua
Bộ CôngXây dựng cung điện, thành luỹ, cầu đường, đê điều; quản thợTrông coi xây thành, đóng thuyền, điều thợ các ngành

Trật tự Lại – Hộ – Lễ – Binh – Hình – Công cũng là thứ tự tôn ti: Bộ Lại đứng đầu vì nắm việc dùng người, thứ quan trọng nhất của một triều đình theo quan niệm Nho giáo. Trong văn bản xưa, khi nhắc đủ sáu bộ, người ta gần như luôn giữ đúng thứ tự này, nên bạn có thể dựa vào đó để nhận ra một danh sách bị chép lộn.

Bên trong một bộ có những ai

Thượng thư. Người đứng đầu bộ. Thời Nguyễn, thượng thư mang phẩm hàm cao trong văn ban, thường là chánh nhị phẩm, và nhiều người còn kiêm thêm chức ở viện, các khác. Thượng thư chịu trách nhiệm trước vua về mọi việc của bộ mình.

Tham tri và thị lang. Hai cấp phó, mỗi cấp thường có tả và hữu. Họ chia nhau theo dõi từng mảng việc, thay thượng thư khi vắng, ký trình các văn bản thường lệ. Một số giai đoạn chỉ đặt thị lang, không đặt tham tri.

Lang trung, viên ngoại lang, chủ sự. Đây là những người trực tiếp xử lý hồ sơ trong các ty, phòng của bộ. Thời Nguyễn, mỗi bộ chia thành nhiều ty theo vùng hoặc theo loại việc; lang trung đứng đầu ty, viên ngoại lang và chủ sự lo giấy tờ cụ thể.

Thư lại và thông lại. Lớp người chép, sao, lưu giấy tờ, không phải quan có phẩm hàm cao nhưng giữ nhiều thông tin. Sử và văn chương xưa nhiều lần than phiền về nạn thư lại nhũng nhiễu, cho thấy tầng lớp này có quyền thực tế không nhỏ.

Lục khoa, lục tự và những cơ quan đứng cạnh lục bộ

Sáu bộ không làm việc một mình. Dưới thời Lê Thánh Tông có lục khoa, tức sáu khoa tương ứng với sáu bộ (Lại khoa, Hộ khoa, Lễ khoa, Binh khoa, Hình khoa, Công khoa). Quan ở lục khoa có nhiệm vụ xem xét, bác lại những văn bản sai của bộ tương ứng và theo dõi việc thi hành. Có thể hình dung đây là cơ chế kiểm tra chéo: bộ làm, khoa soát.

Bên cạnh còn có lục tự, các cơ quan chuyên môn hẹp hơn: Đại lý tự xét lại án, Thái thường tự lo lễ nhạc tế tự, Quang lộc tự lo yến tiệc và lễ vật, Thái bộc tự lo xe ngựa, Hồng lô tự lo nghi lễ tiếp đón và xướng danh, Thượng bảo tự giữ ấn của vua. Các viện như Hàn lâm viện (soạn thảo văn bản), Quốc sử viện (chép sử) và Ngự sử đài (giám sát, can gián) cũng là những mắt xích không thể thiếu.

Khi đọc sử, bạn sẽ gặp nhiều trường hợp một việc phải qua vài cơ quan: Bộ Hình xét án, Đại lý tự xét lại, Ngự sử đài có quyền tâu nếu thấy oan, cuối cùng vua phê. Sự chồng chéo này một phần là để kiềm chế lẫn nhau, một phần là hệ quả tự nhiên khi bộ máy lớn dần qua nhiều đời.

Một tờ tâu đi qua lục bộ như thế nào

Hãy lấy một ví dụ giả định thời Nguyễn: một tỉnh miền Trung báo đê vỡ, ruộng mất mùa. Quan tỉnh làm tờ tâu gửi về kinh. Tờ tâu được chuyển tới các bộ liên quan: Bộ Hộ xem xét việc miễn giảm thuế và phát chẩn, Bộ Công tính việc đắp lại đê, có khi Bộ Binh được hỏi nếu cần điều lính đi làm. Các bộ bàn rồi soạn ý kiến, gọi là phúc tâu, trình lên vua.

Vua đọc và phê. Thời Nguyễn, lời phê bằng mực son, gọi là châu phê, sau đó văn phòng giúp việc của vua sao lại và chuyển xuống bộ để thi hành. Bộ ra văn bản cho tỉnh, tỉnh truyền tới phủ, huyện. Toàn bộ quy trình có thể mất nhiều tuần, tuỳ đường sá và mùa mưa bão.

Ví dụ này cho thấy hai điều. Thứ nhất, lục bộ là nơi biến ý vua thành việc làm cụ thể; vua quyết định nhưng bộ tính toán chi tiết. Thứ hai, chất lượng quyết định phụ thuộc nhiều vào chất lượng thông tin từ dưới gửi lên. Những triều đại suy yếu thường được sử ghi nhận là có tình trạng báo cáo sai, giấu thiên tai, và lục bộ dù tổ chức chặt cũng không bù được.

Lục bộ dưới thời Lê trung hưng và các chúa Trịnh

Sau khi nhà Lê được khôi phục ở thế kỷ XVI, về danh nghĩa sáu bộ vẫn thuộc triều đình vua Lê. Nhưng quyền lực thực tế dần chuyển sang phủ chúa Trịnh. Phủ chúa lập ra hệ thống riêng, nổi bật là Lục phiên, sáu phiên tương ứng sáu bộ, đặt ngay trong phủ chúa và nắm phần việc thật.

Kết quả là một bộ máy hai tầng: lục bộ bên triều vẫn tồn tại, vẫn có thượng thư, vẫn ghi trong sử, còn Lục phiên trong phủ chúa mới là nơi quyết định nhiều việc thuế khoá, quân lính, kiện tụng. Các nhà nghiên cứu nhìn hiện tượng này theo nhiều cách: có ý kiến xem đây là sự lấn quyền, có ý kiến xem đây là cách vận hành thực tế giữ được ổn định trong hơn hai thế kỷ khi ngai vua chỉ còn tính biểu tượng.

Ở Đàng Trong, các chúa Nguyễn không dựng sáu bộ theo đúng kiểu triều đình mà dùng hệ thống ty, phủ riêng, gọn hơn, phù hợp với vùng đất mới mở. Chỉ khi Gia Long thống nhất đất nước năm 1802, mô hình lục bộ mới được dựng lại đầy đủ ở kinh đô Huế.

Lục bộ triều Nguyễn và những thay đổi cuối thời quân chủ

Triều Nguyễn giữ sáu bộ làm trục, đặt bên cạnh các cơ quan mới như Nội các và Viện Cơ mật dưới thời Minh Mạng. Thượng thư các bộ thường được chọn vào Viện Cơ mật, nên một số thượng thư vừa đứng đầu bộ vừa dự bàn việc lớn nhất của nước. Các buổi chầu định kỳ ở điện Thái Hoà và điện Cần Chánh là nơi quan các bộ trình việc trước mặt vua.

Từ cuối thế kỷ XIX, dưới chế độ bảo hộ của Pháp, quyền thực của lục bộ bị thu hẹp dần, nhiều mảng như tài chính, quân sự, công chính do bộ máy của người Pháp nắm. Đầu thế kỷ XX, triều đình lập thêm Bộ Học, phản ánh việc giáo dục được tách thành mảng riêng khi khoa cử Nho học sắp chấm dứt. Năm 1933 có thêm một đợt cải tổ, sắp xếp lại các bộ theo hướng giống mô hình nội các kiểu phương Tây.

Đến năm 1945, khi triều Nguyễn kết thúc, mô hình lục bộ cũng khép lại sau gần năm thế kỷ ở Việt Nam. Dấu vết của nó còn trong ngôn ngữ: những chữ như "thượng thư", "bộ lễ", "bộ hình" vẫn quen thuộc với người đọc sử và người xem phim cổ trang, dù ít ai còn nhớ ranh giới công việc giữa các bộ.

Câu hỏi thường gặp

Thượng thư lục bộ có quyền hơn tể tướng không?

Từ thời Lê Thánh Tông, Đại Việt không còn chức tể tướng đứng trên sáu bộ. Thượng thư chỉ nắm một mảng và chịu lệnh vua trực tiếp, nên không ai có quyền bao trùm như một tể tướng. Thời Lý – Trần thì khác, các chức như thái sư hay tướng quốc có lúc nắm quyền rất lớn.

Bộ nào trong lục bộ lo việc khoa cử?

Bộ Lễ lo việc khoa cử, từ định lệ thi, cử quan coi thi đến làm lễ xướng danh, ban yến cho người đỗ. Bộ Lại sau đó mới lo việc bổ dụng người đỗ làm quan. Đây là lý do nhiều nhà khoa bảng nổi tiếng từng giữ chức ở Bộ Lễ.

Lục bộ thời Trần đã có chưa?

Thời Trần có các chức thượng thư và một số cơ quan chuyên trách, nhưng sử không cho thấy một hệ thống sáu bộ ngang hàng, đủ ranh giới như thời Lê Thánh Tông. Vì vậy khi nói lục bộ hoàn chỉnh ở Việt Nam, giới nghiên cứu thường gắn với thời Lê sơ.

Lục phiên trong phủ chúa Trịnh khác lục bộ thế nào?

Lục bộ là cơ quan của triều đình vua Lê, còn Lục phiên đặt trong phủ chúa Trịnh và do chúa điều khiển. Về danh nghĩa lục bộ cao hơn, nhưng trên thực tế Lục phiên xử lý phần lớn việc thuế, quân, kiện tụng trong thời Lê trung hưng.

Có thể xem hiện vật liên quan lục bộ ở đâu?

Các bảo tàng lịch sử và khu di tích kinh thành Huế trưng bày ấn tín, triều phục, châu bản và tư liệu về quan chế triều Nguyễn. Khi tham quan, bạn nên đọc kỹ chú thích về niên đại và cơ quan sử dụng hiện vật, vì nhiều ấn của các bộ được làm lại qua nhiều đời.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138