QuyenThe.comQuyền Thế
Bộ máy triều đình và thiết chế

Chiếu, chế, cáo, sắc, dụ: các loại văn bản của vua và châu phê triều Nguyễn

Phân biệt chiếu, chế, cáo, sắc, dụ do vua ban với tấu, sớ, biểu quan dâng lên; châu phê bằng mực son triều Nguyễn và khối châu bản còn lưu đến nay.

Top-down view of an archivist in white gloves turning brittle aged paper sheets on a padded table in a Hanoi archive, red seal marks blurred, cool diffused light

Vua thời quân chủ ban nhiều loại văn bản khác nhau, mỗi loại có mục đích riêng: chiếu để công bố việc lớn cho cả nước, chế và cáo để phong chức tước, sắc để ban mệnh cho quan hoặc phong tặng, dụ để chỉ bảo, ra lệnh cụ thể. Chiều ngược lại, quan lại dâng lên vua tấu, sớ, biểu. Triều Nguyễn để lại khối văn bản có lời phê bằng mực son của vua, gọi là châu bản.

Nhận ra đúng loại văn bản giúp bạn hiểu nó nói với ai, nặng nhẹ thế nào và có giá trị pháp lý ra sao. Chiếu dời đô và Bình Ngô đại cáo là hai văn bản ai cũng từng học, nhưng không phải ai cũng biết vì sao một bài gọi là chiếu, bài kia gọi là cáo. Bài này đi qua từng loại, thể thức chung và cách triều Nguyễn xử lý văn bản hằng ngày.

Năm loại văn bản đi từ vua xuống

Chiếu. Văn bản công bố một quyết định lớn cho toàn thiên hạ: dời đô, lên ngôi, đổi niên hiệu, đại xá, cầu người tài, cầu lời nói thẳng. Chiếu dời đô năm 1010 của Lý Thái Tổ là ví dụ quen thuộc nhất. Chiếu cầu hiền đầu triều Tây Sơn, do Ngô Thì Nhậm soạn thay vua Quang Trung, được đưa vào sách giáo khoa nhiều thế hệ.

Chế. Văn bản phong chức tước cao, phong hoàng hậu, hoàng thái tử, phong tước cho công thần. Chế mang tính trang trọng, lời văn thường biền ngẫu, nêu công trạng và đức hạnh của người được phong.

Cáo. Có hai nghĩa dễ lẫn. Nghĩa thứ nhất là bài bá cáo một sự kiện trọng đại cho toàn dân, như Bình Ngô đại cáo năm 1428 do Nguyễn Trãi soạn thay Lê Lợi tuyên bố kết thúc chiến tranh. Nghĩa thứ hai là văn bản phong tặng phẩm hàm cho quan và cha mẹ, vợ của quan, gọi là cáo phong.

Sắc. Văn bản ban mệnh cho một người hoặc một đối tượng cụ thể: phong chức cho quan, phong tặng, ban khen. Sắc phong ban cho các vị thần được thờ ở làng là loại sắc còn lưu nhiều nhất trong dân gian, vì được giữ cẩn thận ở đình, miếu.

Dụ. Lời vua chỉ bảo, răn dạy hoặc ra lệnh về một việc cụ thể, thường gửi các bộ, các tỉnh. Thời Nguyễn gọi là thượng dụ. Dụ là loại văn bản dùng nhiều nhất trong điều hành hằng ngày.

Chiều từ dưới lên: tấu, sớ, biểu, khải

Quan lại dâng văn bản lên vua cũng phải chọn đúng thể loại. Tấu là văn bản trình bày công việc, báo cáo hoặc xin ý kiến; đây là thể loại phổ biến nhất. Sớ thường dùng để trình bày ý kiến, can gián, xin thôi chức, có giọng văn cá nhân hơn. Biểu dùng trong những dịp chúc mừng, tạ ơn, hoặc dâng sách, giọng văn trang trọng và theo khuôn thức.

Thời Lê trung hưng, văn bản dâng lên chúa Trịnh thường gọi là khải, để phân biệt với văn bản dâng lên vua Lê. Chi tiết nhỏ này phản ánh rõ cấu trúc quyền lực hai tầng của thời kỳ đó: vua vẫn ở ngôi tôn quý nhất, còn việc thực đi qua phủ chúa.

Ở địa phương, quan cấp dưới gửi lên quan cấp trên bằng các thể như bẩm, trình. Dân gửi lên quan có đơn, trạng. Mỗi tầng có thể thức riêng, và viết sai thể thức có thể bị coi là thất lễ, bị trả lại hoặc trách phạt. Vì thế, người làm thư lại cần thuộc lòng các mẫu văn bản, và sách dạy mẫu văn bản từng là loại sách được chép, in nhiều.

Thể thức chung của một văn bản vua ban

Văn bản của vua thường mở đầu bằng một câu xác định người ban. Chiếu triều Nguyễn hay mở bằng cụm "Phụng thiên thừa vận Hoàng đế", nghĩa là hoàng đế vâng mệnh trời, nối vận nước. Tiếp theo là phần nêu lý do, dẫn điển tích, nêu việc cần làm, và câu kết với những cụm quen thuộc như yêu cầu ban bố rộng rãi cho mọi người đều biết, hoặc "Khâm thử", "Khâm tai" ở dụ và sắc.

Cuối văn bản ghi niên hiệu, năm thứ mấy, tháng, ngày. Ấn của vua đóng đè lên phần ghi năm tháng, vừa xác thực vừa chống sửa chữa. Với sắc phong, giấy thường được trang trí hoa văn rồng mây, có khi vẽ bằng màu, chữ viết chân phương và cẩn thận.

Một nguyên tắc xuyên suốt là kiêng huý: không được viết tên huý của vua và một số người trong hoàng tộc, phải thay bằng chữ khác, bớt nét hoặc đọc chệch. Nhờ quy tắc này, các nhà nghiên cứu có thêm một cách để xác định niên đại văn bản không ghi năm, dựa vào chữ nào bị kiêng.

Châu phê: lời phê bằng mực son của vua Nguyễn

Thời Nguyễn, khi tấu sớ được trình lên, vua đọc và phê trực tiếp bằng mực son. Văn bản có dấu son ấy gọi là châu bản. Các hình thức thường được giới nghiên cứu phân biệt gồm châu phê (viết lời phê), châu điểm (chấm son bên cạnh chữ hoặc đoạn), châu khuyên (khoanh tròn), châu mạt (gạch bỏ) và châu cải (sửa chữ). Mỗi dấu mang một ý: đồng ý, chú ý, bỏ đi, sửa lại.

Lời phê có khi chỉ là một hai chữ như "đã xem", "biết rồi", có khi là một đoạn dài chỉ dẫn chi tiết, trách mắng hoặc khen ngợi. Đọc châu phê, người ta thấy được tính cách từng vị vua: có vua phê dài, sắc sảo, có vua phê ngắn gọn; có giai đoạn lời phê thưa dần, phản ánh việc vua ít trực tiếp xử lý hơn.

Sau khi vua phê, Nội các sao lại lời phê và chuyển xuống cơ quan thi hành, bản gốc được lưu giữ. Những bản sao này thường ghi rõ là phụng sao lời phê, để phân biệt với bản gốc mang nét son thật của vua.

Khối châu bản triều Nguyễn còn lại hôm nay

Phần lớn châu bản triều Nguyễn còn lại hiện được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I ở Hà Nội. Khối tư liệu này trải dài qua các đời vua từ Gia Long đến Bảo Đại, dù không liên tục, nhiều tập đã mất mát do chiến tranh, thời tiết và mối mọt. Năm 2014, Châu bản triều Nguyễn được ghi danh vào Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

Cần phân biệt châu bản với Mộc bản triều Nguyễn. Mộc bản là những tấm gỗ khắc ngược chữ để in sách, gồm các bộ sử, luật, văn thơ do triều đình khắc in; khối mộc bản được lưu giữ ở Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng, và đã được ghi danh vào danh mục Ký ức thế giới từ năm 2009. Châu bản là văn bản hành chính viết tay có lời phê; mộc bản là công cụ in ấn.

Với giới sử học, châu bản có giá trị đặc biệt vì nó ghi lại quyết định ở dạng gốc, chưa qua biên tập như chính sử. Một sự việc chép trong Đại Nam thực lục có thể được đối chiếu với tờ tâu và lời phê gốc trong châu bản, giúp phát hiện chỗ chính sử lược bớt hoặc diễn đạt lại.

Văn bản của vua đến tay người dân bằng cách nào

Một tờ chiếu ban ra ở kinh đô không tự đến được các làng. Sau khi vua duyệt và đóng ấn, văn bản được sao thành nhiều bản, gửi theo hệ thống trạm dịch về các trấn, tỉnh. Quan tỉnh lại cho sao tiếp gửi xuống phủ, huyện; quan huyện truyền đến tổng, xã. Ở mỗi cấp, văn bản được ghi sổ nhận, có hạn chuyển tiếp, chậm trễ có thể bị xét.

Đến cấp làng, những văn bản quan trọng như chiếu đại xá, chiếu miễn thuế hay lệnh về binh lính thường được đọc to trước dân ở đình, hoặc niêm yết ở nơi đông người. Phần lớn dân làng không đọc được chữ Hán, nên người đọc và giảng lại nội dung, thường là lý dịch hay nho sĩ trong làng, giữ vai trò cầu nối quan trọng giữa triều đình và người dân.

Thời gian để một tờ chiếu đi từ kinh đô tới vùng xa có thể kéo dài nhiều tuần. Điều này giải thích vì sao trong sử đôi khi có độ vênh giữa ngày ban chiếu và ngày một địa phương thi hành, và vì sao các triều đều đầu tư vào hệ thống trạm dịch dọc đường thiên lý.

Đọc một văn bản vua ban: những câu hỏi nên đặt

Khi gặp một văn bản của vua trong sách, trên mạng hay trong bảo tàng, bạn có thể tự đặt vài câu hỏi để đánh giá đúng giá trị của nó.

  • Đây là bản gốc hay bản chép lại? Nhiều văn bản nổi tiếng chỉ còn qua các bộ sử hoặc văn tập. Lời Chiếu dời đô mà chúng ta đọc ngày nay được chép trong Đại Việt sử ký toàn thư, không phải từ bản gốc năm 1010.
  • Ai soạn và ai ban? Người soạn thường là quan văn, người ban là vua. Phân biệt hai vai này giúp hiểu giọng văn và trách nhiệm của văn bản.
  • Văn bản gửi cho ai? Chiếu gửi toàn thiên hạ, dụ gửi một cơ quan, sắc gửi một người. Đối tượng quyết định mức độ trang trọng và phạm vi hiệu lực.
  • Có niên hiệu, ngày tháng và ấn không? Ba yếu tố này giúp xác định thời điểm và tính xác thực. Thiếu chúng, văn bản cần được xem xét kỹ hơn.
  • Bản dịch dựa trên bản nào? Cùng một văn bản Hán có thể có nhiều bản dịch tiếng Việt khác nhau về chữ và giọng. Khi trích dẫn, nên ghi rõ người dịch.

Những câu hỏi này cũng là bước đầu của văn bản học, ngành nghiên cứu nguồn gốc, niên đại và độ tin cậy của văn bản cổ.

Bảng tra nhanh các loại văn bản

Bảng dưới gom các loại văn bản đã nêu theo chiều đi và mục đích, để bạn tra nhanh khi đọc tư liệu.

LoạiChiềuDùng khi nàoVí dụ quen thuộc
ChiếuVua xuốngCông bố việc lớn cho cả nướcChiếu dời đô (1010)
ChếVua xuốngPhong chức tước cao, phong hậu, phong thái tửChế phong công thần
CáoVua xuốngBá cáo sự kiện lớn; phong tặng phẩm hàmBình Ngô đại cáo (1428)
SắcVua xuốngBan mệnh cho một người, phong tặngSắc phong lưu ở đình làng
DụVua xuốngChỉ bảo, ra lệnh việc cụ thểThượng dụ gửi các bộ, các tỉnh
Tấu, sớ, biểuQuan lên vuaBáo cáo, can gián, chúc mừng, tạ ơnTấu xin miễn thuế vùng mất mùa

Ranh giới giữa các loại không tuyệt đối. Cùng một việc có thể có chiếu công bố chung và dụ hướng dẫn chi tiết đi kèm. Khi gặp một tên văn bản lạ, bạn nên xem nó do ai ban, gửi ai, nói việc gì, rồi mới xếp vào loại.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao Bình Ngô đại cáo gọi là cáo mà không gọi là chiếu?

Cáo là thể văn dùng để bá cáo một sự kiện trọng đại cho toàn dân, thường có tính tổng kết. Bình Ngô đại cáo tuyên bố kết thúc chiến tranh và khẳng định nền độc lập, nên thuộc thể cáo. Chiếu thì thiên về công bố một quyết định cụ thể như dời đô hay cầu người tài.

Sắc phong có giá trị gì với nhà nghiên cứu?

Sắc phong ghi niên hiệu, ngày tháng, tên người hoặc vị thần được phong và ấn của triều đình. Nhờ vậy, nó giúp xác định niên đại di tích, lịch sử làng xã và cách triều đình ứng xử với các cộng đồng địa phương qua từng thời kỳ.

Châu bản và mộc bản triều Nguyễn khác nhau thế nào?

Châu bản là văn bản hành chính viết tay có lời phê bằng mực son của vua, lưu chủ yếu ở Hà Nội. Mộc bản là ván gỗ khắc chữ để in sách của triều đình, lưu ở Đà Lạt. Cả hai đều được ghi danh Ký ức thế giới nhưng ở hai cấp và hai năm khác nhau.

Có phải văn bản nào của vua cũng do vua tự viết?

Không. Phần lớn văn bản trang trọng do quan văn ở Hàn lâm viện hoặc người được giao soạn thảo, vua duyệt rồi ban. Chiếu cầu hiền thời Tây Sơn do Ngô Thì Nhậm soạn, Bình Ngô đại cáo do Nguyễn Trãi soạn. Riêng châu phê là nét chữ trực tiếp của vua.

Làm sao biết một tờ sắc là thật hay làm giả?

Cần người có chuyên môn Hán Nôm và văn bản học xem xét chất liệu giấy, kiểu chữ, ấn triện, cách kiêng huý và đối chiếu với niên hiệu. Một chi tiết lệch thời, như kiêng huý sai đời vua hay ấn không đúng loại, thường là dấu hiệu đáng ngờ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138