Ấn tín là con dấu xác nhận quyền lực của người cầm quyền và cơ quan nhà nước thời quân chủ: ấn của vua gọi là bảo hoặc tỷ, ấn của cơ quan và quan lại có nhiều loại như ấn, quan phòng, đồ ký, kiềm, triện, mỗi loại dùng cho một cấp bậc và mục đích. Một văn bản không có ấn đúng loại thì không có hiệu lực.
Ấn vì thế không chỉ là đồ dùng văn phòng. Nó là biểu tượng của chính danh: nhận ấn là nhận chức, trả ấn là thôi chức, mất ấn là phạm tội. Bài này giải thích các loại ấn, cách đọc chữ trên ấn, những quy định quanh việc giữ ấn và cách nhìn một chiếc ấn trong bảo tàng cho đúng.
Bảo và tỷ: ấn của nhà vua
Ấn của hoàng đế được gọi bằng những tên riêng để phân biệt với ấn của quan: bảo, tỷ, ngọc tỷ, kim bảo. Theo truyền thống Trung Hoa, từ thời Tần chỉ ấn của thiên tử mới gọi là tỷ; về sau nhà Đường đổi gọi là bảo, và cả hai chữ cùng được dùng trong văn chương Việt Nam. Chữ khắc trên mặt ấn thường kết thúc bằng "chi bảo" hoặc "chi tỷ", nghĩa là báu vật của ai đó hoặc dùng cho việc gì đó.
Một vị vua không chỉ có một chiếc ấn. Triều đình đặt nhiều bảo tỷ khác nhau cho từng loại việc: ấn dùng cho chiếu công bố, ấn dùng cho sắc phong, ấn dùng cho văn thư bang giao, ấn dùng trong việc tế lễ. Ví dụ, nhiều đạo sắc thời Lê trung hưng và thời Nguyễn đóng ấn mang dòng chữ "Sắc mệnh chi bảo", nghĩa là ấn dùng cho sắc mệnh.
Một chiếc ấn được tư liệu nhắc nhiều là ấn "Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bảo", do chúa Nguyễn Phúc Chu cho đúc đầu thế kỷ XVIII. Chiếc ấn này về sau được các vua Nguyễn tiếp tục dùng như một bảo vật truyền đời, là chứng tích cho sự nối tiếp từ các chúa Nguyễn ở Đàng Trong tới triều Nguyễn.
Các loại ấn của quan lại và cơ quan
Ấn. Dùng cho các cơ quan lớn và quan giữ chức trọng yếu như các bộ, các tỉnh, quan đứng đầu địa phương. Ấn thường có hình vuông, kích thước và chất liệu tuỳ theo cấp.
Quan phòng. Thời Nguyễn, quan phòng thường có hình chữ nhật đứng, cấp cho quan giữ chức vụ, nhất là những chức có tính chất tạm thời, được phái đi làm việc, hoặc các nha môn không cấp ấn vuông.
Đồ ký và kiềm. Những con dấu nhỏ hơn, dùng để đóng giáp lai, đánh dấu xác nhận, ký nhận giấy tờ, kiểm soát sổ sách. Kiềm thường đóng chỗ nối hai tờ giấy để chống thay trang.
Triện của chức dịch làng xã. Lý trưởng, chánh tổng thời Nguyễn được cấp triện gỗ để đóng lên giấy tờ của làng, như văn tự ruộng đất hay đơn từ. Triện là bằng chứng cho thấy bộ máy nhà nước vươn tới tận cấp làng.
Ấn cá nhân. Quan lại, nho sĩ còn có ấn riêng khắc tên, tự, hiệu, dùng đóng lên thư từ, thơ văn, tranh. Loại này không mang quyền lực nhà nước, nhưng giúp xác định chủ nhân của văn bản, tác phẩm.
Chất liệu, núm ấn và chữ triện
Chất liệu ấn phản ánh cấp bậc. Ấn của vua có thể bằng vàng, ngọc; ấn của các cơ quan lớn bằng bạc hoặc bạc mạ vàng; ấn của quan thấp hơn bằng đồng; triện làng xã thường bằng gỗ. Triều Nguyễn có quy định khá chi tiết về chất liệu và kích thước ấn cho từng cấp, và quy định ấy được sửa đổi nhiều lần.
Phần cầm ấn gọi là núm. Núm ấn của vua thường tạc hình rồng; ấn của quan có các hình khác như lân, rùa, hoặc núm trơn, tuỳ thời và tuỳ cấp. Khi xem ấn trong bảo tàng, núm ấn là chi tiết đầu tiên giúp đoán cấp bậc của chủ nhân.
Chữ trên mặt ấn khắc bằng lối chữ triện, kiểu chữ Hán cổ có đường nét uốn lượn, cân đối trong khuôn vuông. Chữ được khắc ngược để khi đóng ra mới thành chiều thuận. Lối chữ này khó đọc với người chỉ quen chữ Hán phổ thông, nên việc đọc ấn đòi hỏi kiến thức riêng. Mặt bên hoặc mặt sau ấn có khi khắc thêm ngày đúc, trọng lượng, tên cơ quan sử dụng, đây là nguồn thông tin quý để xác định niên đại.
Những quy định nghiêm ngặt quanh chiếc ấn
Vì ấn là bằng chứng của quyền lực, mọi triều đều đặt quy định chặt chẽ. Những nguyên tắc phổ biến có thể tóm như sau.
- Ấn được cấp theo chức chứ không theo người. Khi thôi chức, đổi đi nơi khác, quan phải giao ấn lại cho người kế nhiệm hoặc nộp lên trên. Thành ngữ "treo ấn từ quan" bắt nguồn từ việc trả ấn để rời chức.
- Làm mất ấn, để người khác dùng ấn trái phép, hoặc làm giả ấn đều bị xử tội theo luật. Làm giả ấn của vua thuộc loại tội rất nặng.
- Ấn phải được cất giữ cẩn thận, có người chuyên trách. Ở triều đình, việc giữ bảo tỷ của vua giao cho cơ quan riêng như Thượng bảo tự thời Lê hoặc bộ phận giữ ấn trong Nội các thời Nguyễn.
- Đóng ấn đúng chỗ, đúng loại cho từng văn bản. Đóng ấn sai loại có thể làm văn bản mất hiệu lực hoặc bị coi là thất lễ.
- Cuối năm, triều đình có nghi lễ lau chùi và tạm cất ấn để nghỉ việc dịp Tết, đầu năm làm lễ mở ấn để bắt đầu làm việc trở lại. Nghi thức này nhấn mạnh rằng ấn là biểu tượng của việc công.
Các quy định cho thấy ấn được đối xử như chính quyền lực của nhà nước. Điều này giải thích vì sao trong biến loạn, giành được ấn tín thường được xem là bước quan trọng để khẳng định chính danh.
Ấn trong quan hệ bang giao
Thời quân chủ, các triều đình Đại Việt duy trì quan hệ bang giao với Trung Hoa theo khuôn khổ sách phong và triều cống. Trong khuôn khổ đó, triều đình phương Bắc thường gửi ấn kèm sắc phong cho vua Đại Việt, và ấn này được dùng trong văn thư gửi sang phương Bắc. Đây là một nghi thức ngoại giao của thời đại, có ý nghĩa giữ hoà hiếu giữa hai nước.
Trong khi đó, ở trong nước, các vua Đại Việt dùng bảo tỷ riêng do triều đình mình đúc, với danh hiệu hoàng đế, niên hiệu riêng. Sự song hành của hai hệ ấn phản ánh cách các triều đình Đại Việt vừa giữ quan hệ ổn định với phương Bắc, vừa khẳng định vị thế ngang hàng trong cai trị nội bộ. Các nhà nghiên cứu gọi đây là cách ứng xử linh hoạt trong ngoại giao thời trung đại.
Với người đọc sử, chi tiết này giúp tránh hai cách hiểu cực đoan: coi nghi thức sách phong là sự lệ thuộc hoàn toàn, hoặc bỏ qua nó như không tồn tại. Tư liệu cho thấy đó là một thiết chế ngoại giao được cả hai phía hiểu theo cách riêng.
Ấn tín trong những lần chuyển giao quyền lực
Vì ấn tượng trưng cho quyền lực, mỗi lần quyền lực đổi chủ đều có một câu chuyện về ấn. Khi một vị vua mới lên ngôi theo lệ bình thường, việc tiếp nhận bảo tỷ là một phần của nghi lễ đăng quang, xác nhận sự kế tục hợp pháp. Khi một triều đại mới thay thế triều cũ, triều mới thường đúc bảo tỷ riêng với quốc hiệu, niên hiệu mới, như một tuyên bố rằng trật tự đã đổi.
Ở cấp địa phương, khi quan lại thay nhau, lễ bàn giao ấn là thời điểm trách nhiệm chính thức chuyển từ người này sang người khác. Văn bản do quan cũ ký sau thời điểm giao ấn không còn giá trị. Trong những lúc loạn lạc, có trường hợp quan mang ấn bỏ chạy hoặc giấu ấn, khiến cả nha môn lâm vào tình trạng không ai có quyền đóng dấu giấy tờ.
Chính sử các triều chép không ít chuyện liên quan tới ấn trong những biến cố lớn. Khi đọc, bạn nên chú ý phân biệt điều được chép trong sử với những chi tiết thêm thắt trong truyện kể, vì hình ảnh chiếc ấn rất dễ được dùng làm điểm nhấn kịch tính trong văn chương và sân khấu.
Dấu ấn trên giấy: công cụ định niên đại của nhà nghiên cứu
Ngoài chiếc ấn bằng kim loại, chính dấu son mà ấn để lại trên giấy là nguồn tư liệu rất có giá trị. Mỗi loại ấn có kích thước, dòng chữ và hoa văn viền riêng. Khi một triều đình thay ấn, dấu trên văn bản cũng đổi theo. Nhà nghiên cứu có thể lập danh mục dấu ấn theo từng thời kỳ rồi dùng nó để kiểm tra một văn bản lạ.
Ví dụ giả định: một đạo sắc lưu ở đình làng ghi niên hiệu thời Nguyễn nhưng đóng loại ấn chỉ dùng ở thời Lê trung hưng. Sự lệch này là tín hiệu cần xem lại: có thể văn bản bị chép lại về sau, có thể niên hiệu bị đọc nhầm, cũng có thể văn bản là đồ làm giả. Chỉ một chi tiết ấn cũng đủ mở ra hướng kiểm tra.
Các nhà nghiên cứu còn dùng bản dập, tức lấy giấy mỏng phủ lên mặt ấn rồi dập mực, để lưu lại hình mặt ấn mà không làm hỏng hiện vật. Bản dập giúp so sánh nhiều chiếc ấn ở các nơi khác nhau, và là nguồn để in trong sách nghiên cứu. Nhờ vậy, việc nghiên cứu ấn tín gắn chặt với văn bản học và bảo tàng học.
Xem một chiếc ấn trong bảo tàng thế nào cho có hiểu biết
Ấn là hiện vật thường gặp trong các bảo tàng lịch sử và các khu di tích cung đình. Bạn có thể quan sát theo trình tự sau để rút ra được nhiều thông tin hơn.
- Nhìn núm ấn: hình rồng gợi ấn của vua hoặc hoàng tộc, các hình khác gợi ấn của quan hoặc cơ quan.
- Nhìn chất liệu và kích thước: vàng, ngọc, bạc, đồng hay gỗ; ấn lớn hay nhỏ. Hai yếu tố này gợi cấp bậc.
- Đọc chú thích về dòng chữ trên mặt ấn: ấn dùng cho việc gì, của cơ quan nào. Phần kết "chi bảo" hay "chi ấn" là gợi ý về chủ nhân.
- Tìm thông tin ở mặt bên: năm đúc, trọng lượng, tên cơ quan. Nếu bảo tàng có ghi, đây là dữ liệu đáng tin nhất về niên đại.
- Liên hệ với văn bản: nhiều bảo tàng trưng bày kèm bản dập hoặc văn bản có đóng ấn cùng loại; so sánh giúp bạn thấy ấn được dùng thế nào trong đời sống hành chính.
Khi xem ảnh ấn trên mạng, nên thận trọng với những thông tin không nêu nguồn bảo tàng hoặc công trình nghiên cứu, vì không ít ấn lưu hành ngoài thị trường cổ vật là đồ làm lại hoặc giả cổ.
Câu hỏi thường gặp
Bảo và tỷ có khác nhau không?
Cả hai đều chỉ ấn của nhà vua. Tỷ là cách gọi có từ thời Tần ở Trung Hoa, bảo là cách gọi phổ biến từ thời Đường về sau. Trong tư liệu Việt Nam, hai chữ thường được dùng song song, như bảo tỷ, ngọc tỷ, kim bảo.
Vì sao một vị vua cần nhiều chiếc ấn?
Mỗi chiếc ấn dùng cho một loại văn bản hoặc một loại việc: chiếu, sắc phong, bang giao, tế lễ, lưu trữ. Việc phân chia này giúp văn bản rõ tính chất và giúp kiểm soát, vì người giữ mỗi ấn chỉ dùng cho đúng việc.
Quan phòng khác ấn thế nào?
Thời Nguyễn, ấn thường vuông và dùng cho cơ quan, chức vụ lớn; quan phòng thường hình chữ nhật đứng, cấp cho quan giữ chức vụ cụ thể, nhất là chức được phái đi hoặc mang tính tạm thời. Quy định cụ thể thay đổi theo từng giai đoạn.
Mất ấn thời xưa bị xử thế nào?
Luật các triều đều coi làm mất ấn là tội, mức xử tuỳ hoàn cảnh và cấp bậc của ấn. Làm giả ấn, nhất là ấn của vua, là tội rất nặng. Quan làm mất ấn còn có thể bị cách chức vì không giữ được biểu tượng của việc công.
Có thể tự đọc chữ trên ấn cổ không?
Chữ trên ấn là chữ triện, khắc ngược, nét uốn theo khuôn vuông, rất khó đọc nếu chưa học. Bạn có thể tra từ điển chữ triện để làm quen, nhưng để xác định chính xác thì nên dựa vào chú thích của bảo tàng hoặc ý kiến chuyên gia Hán Nôm.