QuyenThe.comQuyền Thế
Mười ba vị vua triều Nguyễn

Vua Thiệu Trị: bảy năm trị vì giữa hai đời vua lớn, giữ nếp cũ và để lại thơ hồi văn

Thiệu Trị trị vì 1841–1847, ngắn hơn cha và con nhưng gặp những thử thách đầu tiên từ phương Tây. Ông là ai, làm được gì, và vì sao hay bị sử sách bỏ qua.

Close view of a carved wooden palace pavilion in Hue with ornate dark lacquered columns, soft rain outside the open doors, a visitor in a raincoat standing at the threshold, back turned

Thiệu Trị là niên hiệu của Nguyễn Phúc Miên Tông (1807–1847), vị vua thứ ba triều Nguyễn, trị vì chưa đầy bảy năm, từ đầu năm 1841 đến cuối năm 1847. Kẹp giữa một Minh Mạng nhiều cải cách và một Tự Đức trị vì dài nhất triều đại, ông thường chỉ được nhắc lướt qua trong sách sử phổ thông.

Thực ra những năm Thiệu Trị là giai đoạn chuyển tiếp đáng chú ý: bộ máy do Minh Mạng dựng vẫn chạy, nhưng những dấu hiệu đầu tiên của áp lực từ phương Tây đã xuất hiện ở cửa biển Đà Nẵng. Ông cũng là một trong những vị vua để lại nhiều thơ văn nhất. Bài này giúp bạn hình dung một đời vua ngắn qua các mặt: con người, chính sự, sự kiện năm 1847 và dấu tích còn lại ở Huế.

Con trưởng của Minh Mạng và một cuộc chuyển giao êm ả

Nguyễn Phúc Miên Tông sinh năm 1807, là con trưởng của Minh Mạng. Khác với cha phải chờ đến khi Gia Long quyết định giữa các dòng, ông ở vị trí người kế vị khá rõ ràng. Khi Minh Mạng mất đầu năm 1841, ông lên ngôi ở tuổi ngoài ba mươi, đặt niên hiệu Thiệu Trị, nghĩa là nối tiếp nền cai trị.

Chính cái tên niên hiệu đã nói lên định hướng: giữ gìn và tiếp nối những gì cha để lại. Sử thần triều Nguyễn mô tả ông là người tính tình ôn hoà, chăm việc, ham đọc sách và làm thơ, ít có những quyết định mạnh tay như cha. Ông giữ nguyên phần lớn quan lại thời Minh Mạng, không thay đổi lớn về cơ cấu bộ máy.

Với người nghiên cứu, điều này vừa là ưu điểm vừa là hạn chế. Ưu điểm là triều đình ổn định, không có xáo trộn nhân sự hay chính biến. Hạn chế là những vấn đề tích tụ từ thời trước, như sự cứng nhắc của bộ máy, gánh nặng chiến sự ở vùng biên, quan hệ căng thẳng với phương Tây, không được xử lý tận gốc. Đánh giá này đến từ việc nhìn lại sau khi biết những gì xảy ra ở nửa sau thế kỷ 19, nên cũng cần đọc với sự dè dặt.

Chính sự thời Thiệu Trị: nới bớt một số gánh nặng

Giảm bớt chiến sự kéo dài ở phía tây nam. Những năm cuối thời Minh Mạng, triều đình phải duy trì lực lượng lớn ở vùng biên giới phía tây nam, tốn kém người và của. Đầu đời Thiệu Trị, triều đình quyết định rút quân về, giảm gánh nặng cho dân các tỉnh phía nam. Các sử gia nhìn quyết định này khác nhau, nhưng đa số đồng ý rằng nó xuất phát từ thực tế chi phí quá lớn.

Giữ chính sách khoa cử. Các khoa thi vẫn được tổ chức đều, lớp quan lại xuất thân khoa bảng tiếp tục được bổ dụng. Ông được ghi là quan tâm đến việc học của các hoàng tử, đặt nền cho việc học của người con sau này lên ngôi là Tự Đức.

Chú ý đến đời sống trong kinh đô. Thời ông có nhiều công trình được tu sửa hoặc xây thêm ở Huế, trong đó có tháp Phước Duyên trước chùa Thiên Mụ, xây năm 1844, ngày nay là một hình ảnh quen thuộc bên sông Hương.

Tiếp tục hạn chế giáo sĩ phương Tây. Ông không bãi bỏ các lệnh cấm có từ thời trước, dù mức độ thi hành được một số tài liệu mô tả là có lúc nới hơn. Chính vấn đề này về sau trở thành cái cớ cho các hoạt động quân sự của tàu chiến phương Tây ở cửa biển.

Sự kiện Đà Nẵng năm 1847

Đầu năm 1847, tàu chiến Pháp đến cửa biển Đà Nẵng với lý do đòi thả một giáo sĩ bị giam và đòi bãi bỏ lệnh cấm. Trong lúc thương lượng còn căng thẳng, phía Pháp nổ súng, bắn chìm nhiều thuyền đồng của thuỷ quân triều Nguyễn rồi rời đi. Đây là một trong những cuộc đụng độ quân sự đầu tiên giữa triều Nguyễn và một cường quốc phương Tây, diễn ra hơn mười năm trước khi liên quân Pháp – Tây Ban Nha đánh Đà Nẵng năm 1858.

Theo sử liệu, Thiệu Trị rất tức giận sau sự kiện này và siết chặt hơn các biện pháp đối với người phương Tây. Nhiều sách kể rằng ông lâm bệnh và mất vào cuối năm đó, tức tháng 11 năm 1847, khi mới khoảng bốn mươi tuổi. Việc nối hai sự kiện thành quan hệ nhân quả trực tiếp (vì tức giận mà mất) xuất hiện trong nhiều bài viết phổ thông, nhưng nên hiểu là cách kể, không phải điều sử liệu khẳng định.

Sự kiện năm 1847 đáng nhớ không phải vì quy mô, mà vì nó cho thấy khoảng cách kỹ thuật quân sự giữa hai bên. Những chiếc thuyền đồng của thuỷ quân, từng là niềm tự hào thời Minh Mạng, không đủ sức chống lại tàu chiến trang bị pháo hiện đại. Đó là tín hiệu mà triều đình chưa kịp hoặc chưa muốn đọc ra trọn vẹn trong những năm sau.

Thiệu Trị và thơ văn: một ông vua thi sĩ

Nếu ở mảng chính sự Thiệu Trị ít nổi bật, thì ở mảng văn chương ông để lại dấu ấn rõ rệt. Những điểm thường được nhắc:

  • Số lượng thơ rất lớn: các tập ngự chế thi của ông được triều đình khắc in, gồm hàng nghìn bài theo cách tính của các nhà nghiên cứu Hán Nôm.
  • Thần Kinh nhị thập cảnh: ông chọn hai mươi cảnh đẹp ở kinh đô và vùng quanh Huế để đề vịnh, như núi Ngự Bình, chùa Thiên Mụ, sông Hương. Nhiều bài được khắc lên bia hoặc lên cột, mái các công trình.
  • Thơ hồi văn: nổi tiếng nhất là bài thơ chữ Hán khắc ở điện Long An (nay là nơi trưng bày của Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế), có thể đọc theo nhiều chiều khác nhau mà vẫn thành thơ. Đây là thể loại đòi hỏi kỹ thuật chữ nghĩa rất cao.
  • Thơ trên kiến trúc: lệ khắc thơ lên kiến trúc cung đình, rất đặc trưng ở Huế, phát triển mạnh từ thời Minh Mạng và Thiệu Trị.

Điều này cũng giải thích vì sao người kế vị Tự Đức về sau trở thành một nhà thơ lớn: môi trường cung đình thời Thiệu Trị coi trọng văn chương đến mức việc làm thơ gần như là một phần của chính sự.

Chọn người kế vị: quyết định để lại hệ quả lâu dài

Trước khi mất, Thiệu Trị chọn hoàng tử Hồng Nhậm làm người kế vị, thay vì người con lớn hơn là Hồng Bảo. Theo sử triều Nguyễn, lý do được nêu là Hồng Bảo ham chơi, ít chăm học, còn Hồng Nhậm hiếu học và đức độ hơn. Các đại thần phụ chính như Trương Đăng Quế được giao giúp người kế vị.

Quyết định này phù hợp với quan niệm chọn người hiền thay vì nhất nhất lấy con trưởng, nhưng cũng tạo ra mầm mống bất mãn. Hồng Bảo về sau bị cáo buộc mưu tranh ngôi, bị giam và mất trong ngục. Câu chuyện này thuộc về đời Tự Đức, nhưng gốc rễ nằm ở quyết định của Thiệu Trị.

Đây là điểm bạn nên lưu ý khi đọc sử: những lời mô tả tính cách người không được chọn thường do sử quan của người được chọn ghi lại, nên khó tránh thiên lệch. Một số nhà nghiên cứu đặt câu hỏi về mức độ chính xác của các nhận xét về Hồng Bảo, nhưng tư liệu thay thế rất ít.

Muốn tìm hiểu kỹ về Thiệu Trị thì đọc gì

Vì đời vua ngắn, tư liệu về Thiệu Trị tập trung khá gọn, thuận cho người mới bắt đầu đọc sử triều Nguyễn. Nguồn chính là bộ Đại Nam thực lục, phần Chính biên đệ tam kỷ, chuyên chép các sự kiện đời ông theo từng tháng, từng ngày. Bộ này đã có bản dịch tiếng Việt, nhiều thư viện lớn có lưu, đọc được mà không cần biết chữ Hán.

Nguồn thứ hai là châu bản, tức các văn bản hành chính có lời phê của nhà vua, hiện được lưu giữ và đã được ghi vào danh mục di sản tư liệu. Đọc châu bản thời Thiệu Trị, bạn thấy cách một ông vua ôn hoà xử lý công việc hằng ngày: duyệt việc thăng giáng quan lại, cứu đói, sửa đê, chuẩn bị khoa thi. Đây là chỗ thấy rõ con người thật hơn là những lời ca ngợi trong sử chính thống.

Nguồn thứ ba là thơ văn ngự chế, đặc biệt các bài khắc trên kiến trúc cung đình mà bạn có thể đọc tận nơi nếu có người giải thích chữ Hán. Cuối cùng là các công trình nghiên cứu hiện đại về triều Nguyễn, thường dành cho Thiệu Trị một chương ngắn. Khi đọc, bạn nên so cách các tác giả đánh giá cùng một sự kiện, như việc rút quân ở phía tây nam hay sự kiện 1847, để thấy sự khác biệt về góc nhìn.

Thiệu Trị nhìn từ nhiều phía

Có thể tóm các luồng đánh giá chính về vị vua này như sau, để bạn tiện so sánh.

Góc nhìnĐiểm được nhấnĐiều cần lưu ý
Sử thần triều NguyễnNhân hậu, chăm chính sự, giữ đúng phép tắc tổ tiênSử chính thống thường ca ngợi vua của triều mình
Nhà nghiên cứu thể chếDuy trì bộ máy Minh Mạng, không cải tổ, ổn định nhưng không đổi mớiThời gian trị vì quá ngắn để đánh giá đầy đủ
Nhà nghiên cứu quan hệ quốc tếSự kiện 1847 là dấu hiệu cảnh báo bị bỏ quaĐánh giá này dễ bị ảnh hưởng bởi cái nhìn sau sự kiện
Nhà nghiên cứu văn hoá – văn họcMột nhà thơ cung đình lớn, để lại di sản chữ nghĩa trên kiến trúc HuếCần tách giá trị văn chương khỏi đánh giá chính sự

Lăng của ông là Xương lăng, do vua Tự Đức cho xây ngay sau khi ông mất, nằm ở vùng Cư Chính, phía tây nam kinh thành. Lăng xây theo bố cục tương tự lăng Minh Mạng nhưng quy mô nhỏ hơn, ít khách hơn, phù hợp với người muốn tham quan yên tĩnh. Ông được dâng miếu hiệu Hiến Tổ.

Câu hỏi thường gặp

Vua Thiệu Trị trị vì bao lâu?

Ông trị vì từ đầu năm 1841, sau khi Minh Mạng mất, đến cuối năm 1847 thì mất, tức là chưa đầy bảy năm. So với Minh Mạng hơn hai mươi năm và Tự Đức hơn ba mươi năm, đây là một đời vua khá ngắn trong giai đoạn trước khi Pháp xâm lược.

Thiệu Trị là con của ai và cha của ai?

Ông là con trưởng của vua Minh Mạng và là cha của vua Tự Đức. Ngoài ra, vua Hiệp Hoà, người lên ngôi năm 1883, là con trai út của ông, tức em của Tự Đức. Nhiều vua cuối triều Nguyễn cũng là cháu chắt của ông qua các dòng con khác.

Thần Kinh nhị thập cảnh là gì?

Đó là hai mươi cảnh đẹp của kinh đô Huế và vùng phụ cận do vua Thiệu Trị chọn và làm thơ đề vịnh, như núi Ngự Bình, chùa Thiên Mụ, sông Hương. Các bài thơ này được khắc ở nhiều nơi và là một nguồn tư liệu để hiểu cảnh quan Huế thế kỷ 19.

Bài thơ hồi văn của Thiệu Trị nằm ở đâu?

Bài thơ hồi văn nổi tiếng được khắc trong điện Long An, công trình thời Thiệu Trị, nay là nơi trưng bày của bảo tàng cổ vật cung đình ở Huế. Bài thơ có thể đọc theo nhiều hướng khác nhau, xuôi, ngược, cách chữ, mà vẫn thành các bài thơ hợp luật.

Sự kiện Đà Nẵng 1847 có phải là khởi đầu cuộc xâm lược của Pháp không?

Chưa phải. Năm 1847 là một cuộc đụng độ trên biển, tàu Pháp bắn chìm thuyền của thuỷ quân rồi rời đi. Cuộc tấn công mở đầu quá trình xâm lược diễn ra năm 1858, dưới thời Tự Đức, cũng ở Đà Nẵng. Sự kiện 1847 được coi là dấu hiệu báo trước.

Lăng vua Thiệu Trị có gì đặc biệt?

Xương lăng có bố cục học theo lăng Minh Mạng nhưng gọn hơn, khu tẩm điện và khu lăng mộ đặt song song thay vì cùng một trục. Lăng không có tường bao quanh như một số lăng khác, nằm giữa vùng ruộng và đồi thấp, ít khách nên khá yên tĩnh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138