Gia Long là niên hiệu của Nguyễn Phúc Ánh (1762–1820), người lập ra triều Nguyễn năm 1802 sau gần 25 năm giao tranh với nhà Tây Sơn. Ông là vị vua mở đầu cho mười ba đời vua Nguyễn, đặt kinh đô ở Phú Xuân (Huế) và dựng nên bộ khung mà các đời sau tiếp tục bồi đắp: kinh thành, luật lệ, hệ thống trấn thành và cách tổ chức triều đình.
Cũng hiếm có vị vua Việt Nam nào bị đánh giá trái chiều như ông. Người khen nhấn vào ý chí bền bỉ và công thống nhất; người chê nhắc đến việc cầu viện quân Xiêm, nhờ người Pháp giúp sức và cách ông đối xử với nhà Tây Sơn sau chiến thắng. Bài này kể lại cuộc đời ông theo các mốc sử liệu phổ biến, rồi đặt các luồng đánh giá cạnh nhau để bạn tự cân nhắc.
Xuất thân: người sống sót của dòng chúa Nguyễn
Nguyễn Phúc Ánh sinh năm 1762, là con của Nguyễn Phúc Luân và là cháu nội của chúa Nguyễn Phúc Khoát (Võ vương). Cha ông vốn được Võ vương chọn kế vị, nhưng quyền thần Trương Phúc Loan lập người khác lên ngôi chúa, nên nhánh của ông bị gạt ra. Khi ông còn nhỏ, Đàng Trong rơi vào khủng hoảng: quyền thần chuyên chính, thuế khoá nặng, rồi phong trào Tây Sơn nổi dậy ở Quy Nhơn từ đầu thập niên 1770, cùng lúc quân Trịnh từ phía bắc tiến vào Phú Xuân.
Năm 1777, quân Tây Sơn đánh vào Gia Định, chúa Nguyễn Phúc Thuần và Tân Chính vương Nguyễn Phúc Dương đều bị giết. Nguyễn Phúc Ánh, khi đó mười lăm tuổi, là một trong rất ít người của dòng họ thoát được. Ông lẩn trốn ở vùng ven biển phía nam, được các tướng cũ của chúa Nguyễn tập hợp lại và tôn làm người đứng đầu. Năm 1780, ông xưng vương ở Gia Định, sử thường gọi là Nguyễn vương.
Chi tiết này giải thích vì sao các sử thần triều Nguyễn về sau luôn nhấn mạnh tính chính thống: họ coi ông là người nối nghiệp hợp pháp của chín đời chúa Nguyễn, còn Tây Sơn bị chép là "ngụy". Đọc chính sử nhà Nguyễn, bạn cần nhớ lập trường này để tách phần sự kiện khỏi phần đánh giá.
Các mốc chính trên con đường lên ngôi
Hai mươi lăm năm từ 1777 đến 1802 là một chuỗi thắng thua liên tục. Bảng dưới gom các mốc thường được sách sử nhắc đến; năm tháng theo cách ghi phổ biến, một số chi tiết các tài liệu có chênh lệch nhỏ.
| Năm | Sự kiện | Ý nghĩa với Nguyễn Phúc Ánh |
|---|---|---|
| 1777 | Tây Sơn chiếm Gia Định, các chúa Nguyễn bị giết | Ông trở thành người kế tục gần như duy nhất của dòng họ |
| 1780 | Xưng vương ở Gia Định | Có danh nghĩa để tập hợp lực lượng |
| 1783–1785 | Thua nhiều trận, phải lánh ra đảo; cầu viện Xiêm, quân Xiêm thua ở Rạch Gầm – Xoài Mút | Mất gần hết lực lượng, sang Xiêm nương náu |
| 1787 | Hoàng tử Cảnh cùng giám mục Bá Đa Lộc ở Pháp, có bản hiệp ước Versailles | Hiệp ước không được phía Pháp thi hành; sự giúp đỡ về sau chủ yếu do cá nhân người Pháp |
| 1788 | Chiếm lại Gia Định | Có căn cứ ổn định, bắt đầu xây dựng kinh tế và quân đội |
| 1792 | Vua Quang Trung mất | Tây Sơn suy yếu, cán cân nghiêng dần về phía ông |
| 1801 | Chiếm lại Phú Xuân | Kinh đô cũ của chúa Nguyễn về tay ông |
| 1802 | Đặt niên hiệu Gia Long, tiến ra Bắc Hà, Tây Sơn chấm dứt | Lập triều Nguyễn |
Điểm đáng chú ý là giai đoạn ở Gia Định sau năm 1788. Ông cho khai khẩn ruộng đất, lập đồn điền cho binh lính, mua tàu và vũ khí, xây thành Gia Định theo kiểu thành có góc nhô ra mà sách thường gọi là kiểu Vauban. Chính nền kinh tế vùng đồng bằng phía nam đã nuôi được cuộc chiến kéo dài hơn mười năm sau đó.
Lên ngôi năm 1802 và dựng một triều đình mới
Năm 1802, sau khi lấy lại Phú Xuân, Nguyễn Phúc Ánh đặt niên hiệu Gia Long. Cách giải thích quen thuộc cho rằng chữ "Gia" lấy từ Gia Định, chữ "Long" lấy từ Thăng Long, ngụ ý nối liền hai đầu đất nước; đây là cách hiểu được nhắc nhiều nhưng sử liệu chính thức không ghi thành một lời giải thích chính thức, nên bạn nên coi là cách hiểu phổ biến. Cùng năm, ông đem quân ra Bắc Hà, vua cuối cùng của Tây Sơn là Nguyễn Quang Toản bị bắt.
Năm 1804, quốc hiệu Việt Nam được dùng chính thức sau quá trình giao thiệp với nhà Thanh. Năm 1806, ông làm lễ lên ngôi hoàng đế ở Huế. Kinh thành Huế được khởi công từ năm 1805 và xây trong nhiều năm, về sau thành quần thể mà ngày nay được công nhận là di sản thế giới.
Về tổ chức, Gia Long không vội gom hết quyền về một mối. Ông đặt Bắc thành ở phía bắc và Gia Định thành ở phía nam, mỗi nơi có một tổng trấn quyền hạn rộng, như Nguyễn Văn Thành ở Bắc thành và Lê Văn Duyệt ở Gia Định thành. Vùng giữa do triều đình trực tiếp cai quản. Cách làm này phù hợp với một đất nước vừa trải qua chiến tranh dài, nhưng cũng để lại bài toán phân quyền mà con ông là Minh Mạng phải giải quyết.
Năm 1815, bộ luật Hoàng Việt luật lệ (thường gọi là luật Gia Long) được ban hành. Bộ luật dựa nhiều vào luật nhà Thanh, có điều chỉnh, và được dùng suốt thế kỷ 19. Nhiều nhà nghiên cứu nhận xét nó chặt chẽ hơn về kỹ thuật nhưng kém mềm dẻo hơn bộ Quốc triều hình luật thời Lê ở một số điểm, chẳng hạn quyền tài sản của phụ nữ.
Những nguyên tắc cầm quyền được gắn với tên ông
Ưu tiên người cùng chiến đấu. Bộ máy đầu triều Nguyễn dựa nhiều vào các tướng lĩnh, công thần đã theo ông từ thời ở Gia Định. Điều này giữ được lòng trung thành nhưng cũng tạo ra những nhân vật có thế lực rất lớn ở địa phương.
Thận trọng với quyền lực tập trung vào một người ngoài hoàng tộc. Sách vở hay nhắc đến lệ "tứ bất" của nhà Nguyễn: không đặt tể tướng, không lấy trạng nguyên, không lập hoàng hậu, không phong vương cho người ngoài họ. Đây là cách tổng kết của đời sau dựa trên thực tế các triều vua, không phải một văn bản do Gia Long ban hành, nên khi trích bạn nên ghi là "thường được nhắc".
Giữ khoảng cách với phương Tây dù từng nhận giúp đỡ. Một số người Pháp như Chaigneau, Vannier ở lại làm quan, nhưng Gia Long không ký thêm cam kết nào với nước Pháp và không mở rộng thương mại theo hướng họ mong muốn.
Coi trọng khoa cử nhưng chưa mở rộng ngay. Đời ông có tổ chức thi Hương; thi Hội ở kinh đô phải đến đời Minh Mạng mới được mở đều đặn. Trong buổi đầu, việc dùng người vẫn dựa nhiều vào tiến cử và công trạng.
Đối xử với Tây Sơn và công thần: phần gây nhiều tranh cãi
Sau khi thắng, Gia Long cho xử tội nặng những người đứng đầu nhà Tây Sơn, và sử triều Nguyễn có chép việc mộ phần của các vua Tây Sơn bị xử lý. Người phê phán coi đây là sự trả thù vượt mức, nhất là với một triều đại từng có công đánh quân Thanh. Người bênh vực lại đặt hành động này vào bối cảnh: trước đó Tây Sơn đã giết gần hết dòng chúa Nguyễn, và theo quan niệm đương thời, việc báo thù cho tiên tổ được coi là đạo hiếu. Hai cách nhìn này đều dựa trên cùng một sự kiện, khác nhau ở thước đo đạo lý được áp dụng.
Với công thần, cuối đời ông có những vụ án lớn. Nguyễn Văn Thành, tổng trấn Bắc thành, bị kết tội sau khi con trai ông dính vào một bài thơ bị coi là có ý phản nghịch, và mất năm 1817. Có ý kiến cho rằng đây là cách triều đình thu bớt quyền lực của các công thần để chuẩn bị cho đời vua sau; cũng có ý kiến coi đó là án oan. Sử liệu hiện có chưa đủ để kết luận dứt khoát về động cơ.
Việc chọn người kế vị cũng để lại dư âm. Hoàng tử Cảnh, con trưởng, mất năm 1801. Năm 1816, Gia Long chọn hoàng tử Đảm (sau là Minh Mạng) làm thái tử thay vì con của hoàng tử Cảnh. Một số công thần, trong đó có Nguyễn Văn Thành, được cho là muốn lập dòng hoàng tôn. Quyết định này hợp với lệ chọn người trưởng thành, nhưng cũng là một nguyên nhân khiến sự căng thẳng trong triều kéo dài.
Các luồng đánh giá về Gia Long hiện nay
Bạn sẽ gặp nhiều cách nhìn khác nhau trong sách giáo khoa các thời kỳ, sách nghiên cứu trong nước và nước ngoài. Có thể gom thành mấy luồng chính:
- Nhìn từ công thống nhất: ông là người kết thúc gần ba thế kỷ chia cắt (Nam – Bắc triều, Trịnh – Nguyễn, rồi giao tranh với Tây Sơn), lập một triều đình cai quản liền một dải từ Bắc vào Nam, để lại kinh thành, luật lệ và bộ máy hành chính.
- Nhìn từ việc cầu viện: việc nhờ quân Xiêm năm 1784 và tìm sự giúp đỡ từ Pháp bị phê phán mạnh, đặc biệt trong các sách viết giữa thế kỷ 20. Phía phản biện chỉ ra rằng hiệp ước 1787 không được thực hiện, người Pháp đến giúp chỉ là một nhóm nhỏ tự nguyện, và Gia Long không nhượng đất hay quyền lợi nào cho Pháp khi lên ngôi.
- Nhìn từ cách trị nước sau 1802: có người khen ông khôi phục trật tự nhanh; có người cho rằng bộ máy quá dựa vào luật hình và kiểm soát, đặt nền cho sự khép kín về sau.
- Nhìn từ nghiên cứu nước ngoài: nhiều sử gia phương Tây và Nhật Bản đánh giá ông là một nhà quân sự, tổ chức có năng lực, đồng thời lưu ý rằng các tài liệu của giáo sĩ phương Tây thời đó thường phóng đại vai trò của người Pháp.
Khi viết bài hay thuyết trình về Gia Long, cách an toàn là trình bày sự kiện trước, rồi nêu rõ đánh giá đó thuộc về ai, viết ở thời điểm nào. Như vậy người nghe tự phân biệt được đâu là dữ kiện, đâu là quan điểm.
Cuối đời và lăng Thiên Thọ
Gia Long mất đầu năm 1820 ở Huế, khi chưa tròn 58 tuổi theo dương lịch (sách cũ tính tuổi ta ghi là 59). Ông được dâng miếu hiệu Thế Tổ, nên trong sử triều Nguyễn thường gọi là Thế Tổ Cao Hoàng đế. Lăng của ông là Thiên Thọ lăng, nằm ở vùng đồi phía tây nam kinh thành, cách trung tâm Huế khá xa, và là lăng có quy mô cảnh quan rộng bậc nhất trong các lăng vua Nguyễn.
Điểm đặc biệt là ông được an táng cùng hoàng hậu Thừa Thiên Cao (bà Tống Thị Lan) trong cùng một khu mộ, điều mà khách tham quan thường được hướng dẫn viên kể lại như dấu hiệu của tình cảm vợ chồng từ thời gian khó. Kiến trúc lăng giản dị hơn hẳn các lăng đời sau, phù hợp với giai đoạn nhà nước mới hình thành.
Nếu bạn ghé lăng Gia Long, bạn sẽ thấy con đường vào khá xa và yên tĩnh, ít người hơn các lăng Minh Mạng, Tự Đức, Khải Định. Đi cùng bài đọc này, bạn sẽ dễ hình dung một người từng sống nhiều năm trong cảnh chạy trốn, cuối cùng chọn một nơi rộng và tĩnh để yên nghỉ.
Câu hỏi thường gặp
Vua Gia Long tên thật là gì?
Tên thật của ông là Nguyễn Phúc Ánh, có tài liệu ghi là Nguyễn Phúc Chủng. Dân gian quen gọi là Nguyễn Ánh. Gia Long là niên hiệu, Thế Tổ là miếu hiệu được dâng sau khi ông mất, nên trong sử triều Nguyễn ông được gọi là Thế Tổ Cao Hoàng đế.
Gia Long lên ngôi năm nào?
Ông đặt niên hiệu Gia Long năm 1802, sau khi chiếm lại Phú Xuân năm 1801. Lễ lên ngôi hoàng đế chính thức tổ chức ở Huế năm 1806. Vì vậy sách vở thường lấy năm 1802 làm năm mở đầu triều Nguyễn, còn năm 1806 là mốc nghi lễ.
Gia Long có bán nước cho Pháp không?
Đây là câu hỏi gây tranh luận nhiều nhất. Về sự kiện, hiệp ước Versailles năm 1787 không được thực hiện và khi lên ngôi, Gia Long không nhượng đất hay quyền lợi nào cho Pháp. Việc Pháp xâm lược bắt đầu từ năm 1858, gần bốn mươi năm sau khi ông mất. Tuy vậy, việc ông tìm kiếm sự giúp đỡ của nước ngoài vẫn bị nhiều người phê phán về mặt nguyên tắc.
Vì sao Gia Long chọn Huế làm kinh đô?
Phú Xuân vốn là thủ phủ của các chúa Nguyễn từ thế kỷ 18, lại nằm ở khoảng giữa đất nước, thuận để cai quản cả hai đầu. Với một người tự coi là nối nghiệp chúa Nguyễn, đặt kinh đô ở đây còn mang ý nghĩa khẳng định tính chính thống của dòng họ.
Lăng Gia Long nằm ở đâu và có gì khác các lăng khác?
Lăng Thiên Thọ nằm ở vùng đồi phía tây nam trung tâm Huế, khá xa so với các lăng khác. Lăng có quy mô cảnh quan rất rộng nhưng kiến trúc giản dị, và ông được an táng cùng hoàng hậu trong cùng khu mộ, khác với nhiều lăng đời sau.
Gia Long có bao nhiêu người con và ai kế vị?
Ông có nhiều hoàng tử và công chúa; con trưởng là hoàng tử Cảnh mất năm 1801. Năm 1816, ông chọn hoàng tử Đảm làm thái tử, người này lên ngôi năm 1820 với niên hiệu Minh Mạng. Số lượng con chính xác các tài liệu ghi khác nhau, nên bạn nên tra trực tiếp Đại Nam thực lục khi cần con số.