QuyenThe.comQuyền Thế
Các vị vua thời Lê, Mạc và Tây Sơn

Mạc Mậu Hợp: ba mươi năm trên ngai vàng và lần cuối nhà Mạc giữ Thăng Long

Mạc Mậu Hợp lên ngôi khi khoảng hai tuổi, dựa vào phụ chính Mạc Kính Điển, trị vì ba mươi năm rồi mất Thăng Long năm 1592. Chính sự, biến cố và đánh giá.

Riverside view of the Red River near Hanoi at sunset, an old wooden boat moored by reeds, a man in a conical hat walking along the dike, wide shot

Mạc Mậu Hợp là vị vua thứ năm của nhà Mạc, lên ngôi đầu thập niên 1560 khi mới khoảng hai tuổi và ở ngôi khoảng ba mươi năm, đến năm 1592 thì mất Thăng Long vào tay quân Lê – Trịnh và bị bắt, bị giết. Ông là vị vua họ Mạc trị vì lâu nhất, cũng là người chứng kiến triều đại của mình đi từ thế mạnh đến sụp đổ ở kinh đô.

Đời Mạc Mậu Hợp gắn liền với cuộc chiến Nam – Bắc triều kéo dài, với vai trò của các thân vương phụ chính và với những lời chê trách nặng nề trong sử cũ về đời tư của nhà vua. Bài này đi theo tiến trình đời ông, tách những gì sử chép với những gì chỉ là truyền ngôn, và đặt các luồng đánh giá cạnh nhau. Phần nói về cuộc chiến chỉ dừng ở mức cần để hiểu vị trí của nhà vua.

Ấu chúa thứ hai của nhà Mạc

Mạc Mậu Hợp sinh năm 1560, là con của Mạc Phúc Nguyên. Cha ông mất khi ông còn rất nhỏ, và các thân vương trong họ Mạc đưa ông lên ngôi. Đây không phải lần đầu nhà Mạc có vua nhỏ tuổi: trước đó chính Mạc Phúc Nguyên cũng lên ngôi khi còn nhỏ, trong lúc cuộc chiến với phía Nam triều đang diễn ra, và cũng phải dựa vào các thân vương.

Người giữ vai trò phụ chính quan trọng nhất là Mạc Kính Điển, chú của nhà vua. Kính Điển vừa điều hành triều chính vừa trực tiếp cầm quân, nhiều lần tiến vào vùng Thanh Hoá, Nghệ An để đánh quân Lê – Trịnh. Sử cũ, kể cả các bộ sử thù địch với nhà Mạc, ghi nhận ông là người có tài và trung thành, không có ý cướp ngôi của cháu.

Trong khoảng hai mươi năm đầu đời Mậu Hợp, quyền điều hành thực tế nằm trong tay các thân vương như vậy. Nhà vua lớn lên trong cung, trong khi tiền tuyến luôn căng thẳng. Đó là hoàn cảnh cần nhớ khi đọc những lời đánh giá về ông, vì công hay lỗi của những năm ấy không thể quy hết cho cá nhân nhà vua.

Những niên hiệu và những mốc lớn

Nhiều lần đổi niên hiệu. Trong ba mươi năm ở ngôi, Mạc Mậu Hợp đổi niên hiệu nhiều lần, các tên thường được ghi là Thuần Phúc, Sùng Khang, Diên Thành, Đoan Thái, Hưng Trị và Hồng Ninh. Việc đổi niên hiệu thường gắn với mong muốn cầu may sau thiên tai hoặc thất bại; với người đọc hôm nay, nó là manh mối để quy đổi năm khi gặp văn bia, chuông đồng thời Mạc.

Thế cân bằng ở thập niên 1570. Năm 1570, Trịnh Kiểm ở phía Nam triều mất, các con tranh nhau quyền; một người con là Trịnh Cối ra hàng nhà Mạc. Nhà Mạc nhân đó tiến đánh mạnh, nhưng không dứt điểm được. Trịnh Tùng giữ được thế ở Thanh Hoá và dần trở thành đối thủ chính của nhà Mạc.

Mất người phụ chính. Năm 1580, Mạc Kính Điển mất. Đây thường được coi là bước ngoặt: triều Mạc mất đi người cầm quân và điều hành giỏi nhất, các thân vương sau ông không có uy tín tương đương. Mạc Đôn Nhượng thay giữ vai trò phụ chính.

Thăng Long thất thủ năm 1592. Cuối năm 1591 sang đầu năm 1592, Trịnh Tùng đem đại quân ra Bắc, đánh bại quân Mạc và vào Thăng Long. Mạc Mậu Hợp bỏ kinh thành chạy, sau đó bị bắt và bị giết. Một số người trong họ Mạc tiếp tục chống cự ở các nơi, rồi một nhánh giữ Cao Bằng thêm gần một thế kỷ.

Đời tư trong lời chép của sử cũ

Các bộ sử triều Lê trung hưng chép về Mạc Mậu Hợp với nhiều lời chê. Ông bị cho là ham sắc, thích xây dựng cung điện, bỏ bê việc nước khi đã trưởng thành. Một chi tiết hay được nhắc là chuyện ông muốn lấy người vợ của một đại thần là Bùi Văn Khuê, khiến Khuê bất mãn và về sau đem quân theo phía Lê – Trịnh, góp phần mở đường cho cuộc tiến quân năm 1592.

Sử cũng chép rằng giữa thập niên 1580, nhà vua bị sét đánh trong cung, bị liệt nửa người một thời gian rồi được chữa khỏi. Chi tiết này được ghi như một điềm xấu báo trước sự suy vong, theo lối chép sử có màu sắc thiên mệnh thường thấy thời đó.

Khi đọc các chi tiết này, bạn nên nhớ chúng được ghi bởi những người phục vụ triều đình đã đánh bại nhà Mạc. Không có nghĩa là các chi tiết ấy sai, nhưng việc nhấn vào thói xấu của vị vua thua trận là cách quen thuộc để giải thích vì sao triều đại đó mất ngôi. Một số nhà nghiên cứu hiện nay cho rằng nguyên nhân sâu xa nằm ở cuộc chiến kéo dài làm kiệt sức nhà Mạc, hơn là ở đời tư của một người.

Những ngày cuối cùng: điều sử ghi

Theo sử chép, khi quân Trịnh Tùng áp sát, Mạc Mậu Hợp bỏ kinh thành, vượt sông chạy về phía đông, giao lại ngôi cho con là Mạc Toàn để giữ danh nghĩa. Quân Lê – Trịnh truy đuổi. Một chi tiết được nhiều sách nhắc là nhà vua cải trang thành nhà sư để lẩn trốn trong một ngôi chùa, nhưng vẫn bị phát hiện và bắt giữ.

Mạc Mậu Hợp bị giải về Thăng Long và bị xử tử. Sử cũ chép việc này khá chi tiết, coi đó là sự kết thúc chính danh của triều Mạc ở kinh đô. Mạc Toàn và các thân vương khác cũng lần lượt bị bắt hoặc bị giết trong những năm tiếp theo.

Khi kể lại, nên lưu ý mức độ chắc chắn của từng chi tiết. Việc mất Thăng Long năm 1592 và cái chết của nhà vua là sự kiện được các nguồn thống nhất. Chi tiết giả làm sư, tên ngôi chùa cụ thể hay những lời nói cuối cùng của nhà vua thì có các dị bản khác nhau giữa các sách, nên dùng những cụm như "sử chép" hay "tương truyền" cho phù hợp.

Dấu vết thời Mạc Mậu Hợp trên văn bia và hiện vật

Một cách thú vị để tiếp cận đời Mạc Mậu Hợp là qua hiện vật. Ở nhiều làng vùng đồng bằng Bắc Bộ còn những tấm bia đá, quả chuông, tượng, bệ đá ghi niên hiệu của nhà Mạc, trong đó niên hiệu thời Mậu Hợp như Sùng Khang hay Diên Thành xuất hiện khá thường xuyên. Những hiện vật này cho thấy dù chiến tranh liên miên, đời sống làng xã vẫn tiếp tục: người dân góp tiền dựng đình, sửa chùa, đúc chuông và ghi lại công đức.

Đối với nhà nghiên cứu, văn bia thời Mạc là nguồn tư liệu quý vì ghi tên người công đức, chức tước, đôi khi cả quan hệ giữa làng xã với các thân vương, quan lại. Nhiều bia có ghi tên những người thuộc hoàng tộc họ Mạc đứng ra hưng công, cho thấy triều đình quan tâm tới việc xây dựng ở cấp làng. Tư liệu này giúp bổ sung cho hình ảnh khá u ám trong các bộ sử của phía đối địch.

Nếu bạn gặp một hiện vật ghi niên hiệu lạ khi đi tham quan, hãy ghi lại niên hiệu và năm can chi đi kèm rồi tra trong các bảng niên biểu. Lưu ý rằng cùng thời kỳ ấy, phía Nam triều dùng niên hiệu của các vua Lê, nên một làng ghi niên hiệu nhà Mạc hay nhà Lê còn cho biết làng đó nằm trong vùng ảnh hưởng của bên nào vào thời điểm dựng bia.

Nhà Mạc sau năm 1592

Mất Thăng Long không có nghĩa nhà Mạc biến mất ngay. Bảng dưới tóm tắt chặng cuối theo các bộ thông sử phổ biến.

Giai đoạnDiễn biếnGhi chú
1592Mất Thăng Long, Mạc Mậu Hợp bị giếtKết thúc thời kỳ nhà Mạc giữ kinh đô
1592–1593Các thân vương họ Mạc chống cự ở nhiều nơiLần lượt bị đánh bại
Cuối thế kỷ XVIMột nhánh họ Mạc lên giữ Cao BằngĐược nhà Minh, rồi nhà Thanh, công nhận ở mức nhất định
1677Quân Lê – Trịnh lấy Cao BằngNhà Mạc chấm dứt hẳn

Giai đoạn họ Mạc ở Cao Bằng ít được nhắc trong sách phổ thông nhưng kéo dài gần một thế kỷ, để lại nhiều dấu tích ở vùng núi phía bắc. Người dân địa phương đến nay vẫn lưu giữ những câu chuyện về thời kỳ này.

Đối với người học sử, mốc 1592 là mốc quan trọng nhất vì từ đây triều Lê trung hưng trở lại Thăng Long, và quyền lực thực tế dần chuyển sang phủ chúa Trịnh. Một trật tự mới hình thành, kéo dài gần hai thế kỷ.

Hậu thế nhìn Mạc Mậu Hợp ra sao

Sử triều Lê trung hưng và triều Nguyễn nhìn Mạc Mậu Hợp như một ví dụ của vị vua mất nước vì hoang dâm, gắn với quan điểm coi cả triều Mạc là không chính thống. Những lời phê này được lặp lại trong nhiều sách phổ thông về sau.

Các nhà nghiên cứu hiện đại thường có cách nhìn cân bằng hơn. Họ lưu ý rằng ba mươi năm ông ở ngôi phần lớn là thời gian phụ chính điều hành, rằng dưới thời ông các khoa thi Hội vẫn được tổ chức đều, và nhiều công trình làng xã, chùa chiền vùng đồng bằng có niên đại thời Mạc vẫn còn. Sự sụp đổ năm 1592 được giải thích bằng nhiều nguyên nhân: chiến tranh kéo dài, mất người phụ chính giỏi, nội bộ chia rẽ, sức ép từ phía Nam triều ngày càng lớn.

Cũng có ý kiến cho rằng không nên đi quá xa theo hướng minh oan: những quyết định của nhà vua khi đã trưởng thành, kể cả việc làm mất lòng các đại thần, đã góp phần vào thất bại. Đặt hai cách nhìn cạnh nhau giúp hình dung Mạc Mậu Hợp như một con người cụ thể trong một hoàn cảnh rất khó, chứ không chỉ là hình mẫu của vua mất nước.

Câu hỏi thường gặp

Mạc Mậu Hợp lên ngôi năm bao nhiêu tuổi?

Ông sinh năm 1560 và được đưa lên ngôi khi mới khoảng hai tuổi, sau khi cha là Mạc Phúc Nguyên qua đời. Vì còn nhỏ nên việc nước do các thân vương phụ chính điều hành, quan trọng nhất là chú ông Mạc Kính Điển.

Mạc Kính Điển là ai?

Mạc Kính Điển là chú của Mạc Mậu Hợp, giữ vai trò phụ chính và trực tiếp cầm quân đánh phía Nam triều trong nhiều năm. Sử cũ, kể cả các bộ sử thù địch với nhà Mạc, ghi nhận ông có tài và trung thành. Ông mất năm 1580.

Nhà Mạc mất Thăng Long năm nào?

Nhà Mạc mất Thăng Long năm 1592 khi Trịnh Tùng đem quân ra Bắc. Mạc Mậu Hợp bỏ kinh thành chạy, sau đó bị bắt và bị xử tử. Một nhánh họ Mạc vẫn giữ Cao Bằng đến năm 1677.

Chuyện Mạc Mậu Hợp bị sét đánh có thật không?

Sử cũ có chép việc nhà vua bị sét đánh, liệt nửa người rồi được chữa khỏi vào giữa thập niên 1580. Chi tiết này nằm trong chính sử nhưng được ghi như một điềm báo, nên khi kể nên nói rõ là theo sử chép.

Mạc Mậu Hợp có miếu hiệu là gì?

Nhiều sách ghi miếu hiệu của ông là Mạc Mục Tông, nhưng cách gọi phổ biến nhất trong sách sử và sách phổ thông vẫn là tên thật Mạc Mậu Hợp. Khi tra cứu, bạn nên dùng tên thật kèm khoảng năm trị vì để tránh nhầm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138