QuyenThe.comQuyền Thế
Các vị vua thời Lý và Trần

Lý Thái Tổ (Lý Công Uẩn): từ điện tiền chỉ huy sứ thành vị vua mở nghiệp nhà Lý

Lý Công Uẩn xuất thân ra sao, vì sao được triều thần tôn lên ngôi cuối năm 1009, đã làm gì trong 19 năm trị vì và sử gia đời sau đánh giá thế nào.

Wide view of the ancient Do temple complex in Bac Ninh at early morning, stone courtyard, red lacquered gates, a few visitors walking away from camera, soft golden haze

Lý Thái Tổ là miếu hiệu của Lý Công Uẩn, người mở đầu triều Lý và là vị vua gắn với việc dời đô về Thăng Long. Nhưng nếu chỉ nhớ ông qua một tờ chiếu, người đọc sẽ bỏ lỡ phần thú vị hơn: một viên tướng cận vệ không thuộc dòng họ cầm quyền đã được triều đình chấp nhận ra sao, và ông dùng mười chín năm trên ngai để dựng nền cho một vương triều kéo dài hơn hai thế kỷ như thế nào.

Bài này đi theo trình tự một cuộc đời cầm quyền: xuất thân, thời làm quan dưới nhà Tiền Lê, lúc lên ngôi, những việc chính trong niên hiệu Thuận Thiên, cuối đời và cách sử gia các đời nhìn lại. Chỗ nào là chính sử, chỗ nào là chuyện dân gian truyền lại, bài sẽ tách riêng để bạn dễ phân biệt.

Xuất thân: cậu bé lớn lên trong chùa ở châu Cổ Pháp

Theo các bộ sử cũ, Lý Công Uẩn sinh năm 974, quê ở châu Cổ Pháp, vùng nay thuộc Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Về cha ông, sử gần như không chép gì rõ ràng; mẹ họ Phạm. Chính sự mù mờ này khiến người đời sau thêu dệt nhiều chuyện. Tương truyền bà Phạm thị đi chơi chùa Tiêu Sơn, nằm mộng gặp thần nhân rồi có mang. Đây là loại chuyện thường gắn vào lai lịch các vị khai quốc ở nhiều nước, nên bạn nên đọc nó như một lớp truyền thuyết hơn là thông tin tiểu sử.

Phần đáng tin hơn là chuyện ông được nhà sư Lý Khánh Văn nhận làm con nuôi từ nhỏ, lớn lên trong môi trường chùa chiền và theo học thiền sư Vạn Hạnh ở chùa Lục Tổ. Ở thế kỷ X, nhà chùa là nơi giữ chữ nghĩa, đào tạo người biết đọc biết viết và có quan hệ rộng với giới cầm quyền. Một cậu bé không có gốc gác quyền quý nhưng được nuôi dạy trong môi trường ấy có cơ hội học hành và được giới thiệu vào triều.

Sử chép Công Uẩn từ trẻ đã khảng khái, có chí lớn. Những lời khen như vậy thường được viết sau khi một người đã thành vua, nên bạn đọc với chút dè dặt. Dù vậy, việc ông được tin dùng ở vị trí cận vệ của triều Tiền Lê cho thấy ông có năng lực thật, không chỉ nhờ quan hệ. Mối liên hệ với Vạn Hạnh và giới tăng sĩ về sau cũng góp phần tạo sự ủng hộ khi ông lên ngôi.

Thời làm quan dưới nhà Tiền Lê: viên tướng giữ cấm quân

Lý Công Uẩn vào triều dưới thời Lê Hoàn và được giao chức trong đội quân bảo vệ kinh thành Hoa Lư. Đến đời Lê Long Đĩnh, ông giữ chức Tả thân vệ điện tiền chỉ huy sứ, tức người chỉ huy lực lượng cận vệ ở điện vua. Đây là vị trí rất gần trung tâm quyền lực: ai nắm cấm quân thì nắm sự an nguy của cung đình.

Sử chép một chi tiết thường được nhắc: khi Lê Hoàn mất năm 1005, các hoàng tử tranh ngôi, Lê Long Việt lên ngôi được ba ngày thì bị em là Long Đĩnh giết. Triều thần sợ hãi bỏ chạy, chỉ có Công Uẩn ôm thi thể vua mà khóc. Long Đĩnh khen ông trung, cho giữ chức. Chi tiết này được các sử gia dùng để nói về lòng trung của ông, dù cũng có người đọc nó như một cách chép để chính danh hoá người lên ngôi sau.

Triều Lê Long Đĩnh để lại hình ảnh rất xấu trong chính sử, với nhiều chuyện tàn bạo và một ông vua ốm yếu phải nằm khi thiết triều nên bị gọi là Lê Ngoạ Triều. Một số nhà nghiên cứu hiện đại lưu ý rằng các ghi chép ấy do sử quan triều sau viết, có thể đã được tô đậm để làm nổi tính chính đáng của nhà Lý. Bạn không cần chọn hẳn một bên; chỉ cần nhớ rằng hình ảnh triều trước trong sử thường được viết dưới con mắt của triều sau.

Cuối năm 1009: vì sao triều thần tôn một viên tướng lên ngôi

Khoảng trống quyền lực. Lê Long Đĩnh mất cuối năm 1009 khi con còn nhỏ. Triều Tiền Lê sau ba mươi năm đã trải qua tranh chấp anh em, lòng người không yên, không có một người kế vị đủ uy tín.

Người nắm lực lượng then chốt. Công Uẩn đang chỉ huy cận vệ ở kinh thành. Trong tình thế ấy, người kiểm soát lực lượng vũ trang tại chỗ có tiếng nói quyết định, và việc tôn ông lên ngôi tránh được một cuộc giao tranh trong kinh.

Sự ủng hộ của triều thần và giới tăng sĩ. Sử chép viên quan Đào Cam Mộc là người đứng ra thuyết phục và cùng triều thần tôn lập. Mối quan hệ giữa Công Uẩn với thiền sư Vạn Hạnh cũng thường được nhắc, kèm những câu sấm truyền trong dân gian về họ Lý sẽ thay nhà Lê. Những câu sấm này là chuyện tương truyền, không nên đọc như bằng chứng.

Một cuộc chuyển giao tương đối êm. So với nhiều lần đổi triều khác, việc nhà Lý thay nhà Tiền Lê không kèm chiến tranh lớn. Đó là lý do một số sử gia gọi đây là cuộc chuyển giao có sự đồng thuận của tầng lớp cầm quyền, dù về thực chất vẫn là một viên tướng nắm binh quyền được đưa lên ngôi.

Niên hiệu và miếu hiệu. Lên ngôi, ông đặt niên hiệu Thuận Thiên, nghĩa là thuận theo ý trời, dùng suốt thời trị vì. Miếu hiệu Thái Tổ là danh xưng được đặt sau khi ông mất, theo lệ dành cho vị vua mở nghiệp.

Dời đô và chia lại đất nước: hai quyết định của năm đầu

Năm 1010, vua ban chiếu dời kinh đô từ Hoa Lư ra thành Đại La, đổi tên là Thăng Long. Tờ chiếu nêu lý do: Hoa Lư chật hẹp, ở thế phòng thủ, còn Đại La ở trung tâm đất nước, đất rộng bằng phẳng, thuận đường thuỷ bộ, hợp làm nơi đóng đô lâu dài. Tương truyền khi thuyền vua đến dưới thành thấy rồng vàng bay lên nên đặt tên Thăng Long; đó là chuyện được chép kèm, mang tính biểu tượng.

Phân tích văn bản Chiếu dời đô và lý do chọn Thăng Long đã có nhiều bài riêng, nên ở đây chỉ nhấn vào ý nghĩa với người cầm quyền: dời đô là cách một triều đại mới rời khỏi căn cứ của triều cũ, đặt trung tâm quyền lực ở nơi mình tự xây dựng. Hoa Lư được đổi thành phủ Trường Yên, vẫn giữ vị trí quan trọng nhưng không còn là nơi đặt ngai vàng.

Cùng năm đó, vua đổi mười đạo cũ thành hai mươi tư lộ, còn vùng Hoan, Ái ở phía nam gọi là trại. Đây là bước sắp xếp lại bộ máy cai trị địa phương, giúp triều đình nắm đất và người rõ hơn. Sử cũ chép ngắn gọn nên chi tiết về cách vận hành từng lộ không còn nhiều, nhưng việc chia lại cho thấy nhà vua mới quan tâm sớm tới việc tổ chức nhà nước, không chỉ giữ ngôi.

Vua cũng phong các con làm vương và giao cầm quân ở nhiều nơi. Cách làm này giúp giữ binh quyền trong tay hoàng tộc, nhưng như phần sau sẽ cho thấy, nó cũng để lại mầm tranh chấp khi vua mất.

Mười chín năm Thuận Thiên: những việc chính theo sử chép

Bảng dưới gom những việc chính sử thường nhắc trong thời Lý Thái Tổ trị vì. Năm cụ thể chỉ ghi ở những việc phổ biến trong sử liệu; các việc còn lại ghi theo giai đoạn.

Lĩnh vựcViệc làmÝ nghĩa với triều đại mới
Kinh đôDời đô ra Thăng Long năm 1010, xây cung điện, thành luỹĐặt trung tâm quyền lực ở vùng đồng bằng rộng, thuận giao thông
Hành chínhĐổi mười đạo thành 24 lộ, vùng Hoan, Ái làm trạiNắm đất, nắm dân rõ hơn
Hoàng tộcPhong các con làm vương, giao đi đánh dẹpGiữ binh quyền trong họ Lý
Ngoại giaoGiữ quan hệ triều cống với nhà Tống, được phong tước vươngTránh chiến tranh, tập trung ổn định trong nước
Đánh dẹpDẹp các vùng chống đối, sai con là Khai Thiên vương đi đánh phía namCủng cố quyền lực ở các vùng xa
Văn hoáDựng nhiều chùa, độ người làm tăng, cấp kinh sáchDựa vào uy tín nhà chùa, nhưng bị sử gia sau chê tốn kém

Nhìn tổng thể, đây là giai đoạn dựng khung hơn là cải cách sâu. Nhiều thiết chế của nhà Lý như bộ luật thành văn, khoa cử hay Văn Miếu chỉ xuất hiện dưới các đời vua sau. Thái Tổ để lại nền móng: kinh đô mới, cách chia đất mới và một hoàng tộc nắm quân.

Cuối đời và loạn ba vương khi vua mất

Lý Thái Tổ mất năm 1028, thọ khoảng năm mươi lăm tuổi, táng ở Thọ Lăng thuộc phủ Thiên Đức, vùng quê gốc ở Bắc Ninh. Thái tử Phật Mã, người đã nhiều lần cầm quân, là người kế vị đã được định sẵn.

Tuy vậy, ngay khi vua chưa an táng, ba người con khác là Đông Chinh vương, Dực Thánh vương và Vũ Đức vương đem quân phục sẵn trong thành định tranh ngôi. Sử chép tướng Lê Phụng Hiểu dẫn quân phá vây, chém Vũ Đức vương, hai vương kia chạy, sau xin về chịu tội và được tha. Sự kiện này thường được gọi là loạn tam vương.

Từ góc nhìn bộ máy quyền lực, vụ việc cho thấy mặt trái của cách giao binh quyền cho các hoàng tử. Khi người cha còn sống, các con là chỗ dựa; khi cha mất, mỗi người có quân trong tay lại thành một ứng viên tiềm năng. Các đời vua Lý sau rút kinh nghiệm bằng nhiều cách, trong đó có lệ thề trung hiếu hằng năm mà bài về Lý Thái Tông sẽ nói rõ.

Ngày nay, Lý Thái Tổ cùng các vua Lý được thờ ở đền Đô thuộc phường Đình Bảng, Bắc Ninh, nơi lễ hội hằng năm vào dịp tháng ba âm lịch vẫn thu hút nhiều người. Tượng vua cũng được dựng bên hồ Hoàn Kiếm ở Hà Nội. Những nơi này giúp người đọc hôm nay gặp lại nhân vật lịch sử một cách cụ thể hơn.

Sử gia các đời đánh giá Lý Thái Tổ thế nào

Lời khen về tầm nhìn. Phần lớn sử gia đời sau đánh giá cao việc dời đô và tổ chức lại đất nước. Ngô Sĩ Liên, người biên soạn Đại Việt sử ký toàn thư ở thế kỷ XV, khen vua ứng với thời, có lòng nhân, biết chọn nơi đóng đô lâu dài.

Lời phê về việc chuộng chùa chiền. Lê Văn Hưu, sử gia thời Trần, phê rằng vua lên ngôi chưa lâu, tông miếu chưa dựng mà đã xây nhiều chùa, độ nhiều người làm tăng, hao tốn sức dân. Đây là góc nhìn của một nhà Nho, coi việc trị nước phải đặt lễ chế và tông miếu lên trước.

Góc nhìn của nghiên cứu hiện đại. Nhiều nhà sử học ngày nay nhìn việc vua dựa vào nhà chùa như một lựa chọn chính trị hợp thời: ở đầu thế kỷ XI, giới tăng sĩ là tầng lớp có học, có uy tín trong dân, là chỗ dựa tự nhiên cho một triều đại mới.

Câu hỏi về tính chính danh. Một số ý kiến lưu ý rằng chính sử về giai đoạn chuyển giao đều do sử quan đời sau viết, nên hình ảnh Lê Long Đĩnh xấu và Lý Công Uẩn tốt có thể được nhấn mạnh hơn thực tế. Điều này không phủ nhận vai trò của ông, chỉ nhắc người đọc cẩn trọng với các chi tiết đạo đức hoá.

Câu hỏi thường gặp

Lý Thái Tổ tên thật là gì và sinh năm nào?

Lý Thái Tổ tên thật là Lý Công Uẩn, theo sử cũ sinh năm 974 ở châu Cổ Pháp, nay thuộc vùng Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Thái Tổ là miếu hiệu đặt sau khi ông mất, còn Thuận Thiên là niên hiệu dùng trong suốt thời trị vì.

Lý Công Uẩn lên ngôi năm nào và bằng cách nào?

Ông lên ngôi vào cuối năm 1009, sau khi Lê Long Đĩnh mất mà người kế vị còn nhỏ. Lúc đó ông là chỉ huy cận vệ ở kinh thành, được triều thần, trong đó có Đào Cam Mộc, tôn lập. Đây là cuộc chuyển giao không kèm chiến tranh lớn.

Lý Thái Tổ trị vì bao lâu?

Ông trị vì từ cuối năm 1009 đến năm 1028, khoảng mười chín năm, với một niên hiệu duy nhất là Thuận Thiên. Sau khi ông mất, thái tử Phật Mã nối ngôi, tức vua Lý Thái Tông, sau khi dẹp xong cuộc tranh ngôi của ba người em.

Chuyện bà mẹ Lý Công Uẩn gặp thần nhân có thật không?

Đây là chuyện tương truyền, được chép kèm trong một số sách cũ nhưng không thể kiểm chứng. Lai lịch các vị vua khai quốc ở nhiều nước thường được gắn thêm điềm lạ để tăng tính chính danh, nên bạn nên xếp chuyện này vào lớp truyền thuyết.

Lăng Lý Thái Tổ ở đâu?

Sử chép vua được táng ở Thọ Lăng thuộc phủ Thiên Đức, vùng quê gốc ở Bắc Ninh. Nơi thờ phổ biến nhất hiện nay là đền Đô ở phường Đình Bảng, Bắc Ninh, thờ tám vị vua nhà Lý, có lễ hội lớn vào tháng ba âm lịch.

Vì sao Lê Văn Hưu phê bình Lý Thái Tổ?

Lê Văn Hưu cho rằng vua mới lên ngôi đã dựng nhiều chùa, độ nhiều người làm tăng trong khi tông miếu, xã tắc chưa lập, gây tốn kém sức dân. Đây là góc nhìn Nho giáo; các nhà nghiên cứu sau này có cách giải thích khác về việc dựa vào nhà chùa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138