QuyenThe.comQuyền Thế
Các vị vua thời Lý và Trần

Lý Nhân Tông: ông vua lên ngôi bảy tuổi và hơn năm mươi năm trị vì của nhà Lý

Lý Nhân Tông lên ngôi lúc bảy tuổi, trị vì hơn năm mươi năm: khoa thi đầu tiên, Quốc Tử Giám, kháng Tống, vụ Lê Văn Thịnh và tờ di chiếu nổi tiếng.

Excavated brick foundations at the Thang Long Imperial Citadel in Hanoi, wooden walkways above the ruins, two visitors seen from behind leaning on a rail, overcast diffused light

Lý Nhân Tông, tên huý Lý Càn Đức, là vị vua thứ tư của nhà Lý, lên ngôi năm 1072 khi mới khoảng bảy tuổi và trị vì đến năm 1127. Hơn năm mươi lăm năm trên ngai khiến ông trở thành vị vua trị vì lâu nhất của triều Lý và thuộc nhóm lâu nhất trong lịch sử quân chủ Việt Nam.

Một thời trị vì dài như vậy chia rõ thành hai chặng: chặng đầu vua còn nhỏ, quyền hành nằm ở thái hậu và các đại thần; chặng sau vua đã trưởng thành, trực tiếp quyết định. Bài này đi qua cả hai chặng, những thiết chế ra đời trong thời ông, cuộc kháng Tống ở góc người đứng đầu nhà nước, một vụ án gây tranh cãi và tờ di chiếu khi vua mất.

Lên ngôi khi còn nhỏ: ai thực sự điều hành triều chính

Càn Đức sinh năm 1066, là con của vua Lý Thánh Tông và nguyên phi họ Lê, người mà dân gian gọi là Ỷ Lan. Ông được lập làm thái tử ngay khi còn rất nhỏ. Năm 1072, Thánh Tông mất, thái tử khoảng bảy tuổi lên ngôi.

Một ông vua bảy tuổi không thể tự quyết việc nước. Ban đầu, Thái sư Lý Đạo Thành giữ vai trò phụ chính, còn trong cung có hai bà thái hậu: Thượng Dương thái hậu là hoàng hậu chính của Thánh Tông, và mẹ đẻ của vua là bà Lê thị. Sử chép sau đó Thượng Dương thái hậu cùng nhiều thị nữ bị giam rồi bị bức chết, Lý Đạo Thành bị điều ra trấn vùng Nghệ An, bà Lê thị được tôn làm Linh Nhân hoàng thái hậu và tham dự triều chính.

Vụ việc với Thượng Dương thái hậu bị nhiều sử gia, trong đó có Ngô Sĩ Liên, lên án nặng. Một số nhà nghiên cứu khác nhắc rằng ghi chép rất ngắn, không rõ động cơ và mức độ can dự của từng người. Câu chuyện quyền lực trong cung giai đoạn này thuộc phạm vi riêng về thái hậu và nhiếp chính; ở đây chỉ cần ghi nhận rằng những năm đầu, quyết định quan trọng không nằm ở nhà vua.

Sau một thời gian, Lý Đạo Thành được gọi về, cùng các đại thần như Lý Thường Kiệt điều hành việc nước. Đây là bối cảnh để hiểu vì sao các sự kiện lớn đầu thời Nhân Tông, kể cả cuộc kháng Tống, gắn với tên các đại thần nhiều hơn tên nhà vua.

Khoa thi, Quốc Tử Giám, Hàn lâm viện: bộ máy học thức hình thành

Thời Nhân Tông là lúc nhà Lý xây những thiết chế đào tạo và tuyển chọn người làm quan bằng học vấn. Bảng dưới gom các mốc phổ biến trong sử liệu.

NămThiết chếNội dung theo sử chép
1075Khoa thi Minh kinh bác học và Nho học tam trườngKhoa thi đầu tiên được sử ghi lại; Lê Văn Thịnh đỗ đầu, được vào hầu vua học
1076Quốc Tử GiámLập trường ở kinh đô, chọn quan văn có chữ nghĩa vào học, sau mở rộng
1086Thi chọn người vào Hàn lâm việnChọn người giỏi văn học làm việc soạn thảo văn thư cho triều đình; Mạc Hiển Tích đỗ
Nhiều nămCác lần thi lại và thi lại quan lạiDùng thi cử để chọn và kiểm tra người làm việc, bên cạnh lối dùng người theo dòng dõi

Cần nhớ rằng khoa cử thời Lý còn thưa, không đều đặn như thời Lê sau này, và phần lớn quan lại cao cấp vẫn là hoàng tộc, tướng lĩnh, người có công. Nhưng việc mở thi cho thấy một hướng đi mới: học vấn bắt đầu trở thành con đường vào bộ máy quyền lực. Đó là thay đổi có hệ quả lâu dài cho cả mấy trăm năm khoa cử Nho học về sau.

Kháng Tống 1075–1077 nhìn từ ngai vàng

Những năm 1070, nhà Tống chuẩn bị binh lương ở vùng biên giới phía nam của họ. Triều Lý, với Lý Thường Kiệt là người cầm quân chủ chốt, chọn đánh trước: cuối năm 1075 đầu năm 1076, quân Lý tiến đánh các châu Khâm, Liêm và thành Ung của nhà Tống rồi rút về. Năm 1077, quân Tống tiến sang, bị chặn ở phòng tuyến sông Như Nguyệt. Sau nhiều tháng giằng co, hai bên giảng hoà.

Diễn biến quân sự đã có nhiều bài riêng; ở góc nhìn người cầm quyền, điều đáng chú ý là lúc đó vua mới khoảng mười tuổi. Các quyết định lớn do triều đình, đứng đầu là các đại thần và thái hậu, đưa ra nhân danh nhà vua. Đây là trường hợp điển hình cho thấy trong chế độ quân chủ, "vua" có khi là một thiết chế hơn là một cá nhân quyết định mọi việc.

Bài thơ thường gọi là Nam quốc sơn hà gắn với cuộc kháng chiến này. Tương truyền bài thơ vang lên trong đền thờ bên sông để khích lệ quân sĩ. Tác giả và hoàn cảnh ra đời của bài thơ vẫn còn được giới nghiên cứu bàn luận: nhiều sách gắn với Lý Thường Kiệt, một số ý kiến cho rằng bài thơ có thể xuất hiện sớm hơn. Bạn nên nói "tương truyền" khi kể chi tiết này.

Sau chiến tranh, triều Lý chủ động giữ quan hệ hoà hiếu với nhà Tống qua đường ngoại giao. Lựa chọn đánh xong thì giảng hoà sớm là cách làm quen thuộc của các triều đại Việt Nam với phương Bắc, giúp giữ yên biên giới trong nhiều năm.

Vụ Lê Văn Thịnh năm 1096: khi chính sử chép chuyện lạ

Lê Văn Thịnh, người đỗ đầu khoa thi năm 1075, về sau lên tới chức Thái sư. Năm 1096, sử chép vua đi chơi hồ Dâm Đàm, tức Hồ Tây ngày nay, trời bỗng nổi mây mù, có con hổ hiện ra định vồ thuyền vua; một người đánh cá ném lưới trùm được, hoá ra là Lê Văn Thịnh. Ông bị buộc tội mưu hại vua, nhưng vì có công nên không bị giết mà bị đày lên vùng Thao Giang.

Đây là một ví dụ điển hình cho việc chính sử cũng chép cả chuyện kỳ lạ. Không ai hôm nay tin một người có thể hoá hổ. Câu hỏi là phía sau câu chuyện có một vụ án chính trị thật hay không, và nó diễn ra thế nào. Giới nghiên cứu có nhiều cách giải thích: có ý kiến cho rằng đây là một vụ mưu phản thật được kể lại bằng màu sắc ly kỳ, có ý kiến nghiêng về khả năng Lê Văn Thịnh bị vu oan trong cuộc tranh giành ảnh hưởng giữa phe Nho học mới nổi và các thế lực cũ trong triều.

Vụ án cũng cho thấy vị trí của nhà vua lúc này. Năm 1096, Nhân Tông đã khoảng ba mươi tuổi, tự mình quyết định việc xử một vị Thái sư. Việc không xử tử mà chỉ đày, với lý do người bị buộc tội từng có công, phản ánh nếp xử án quen thuộc thời Lý: cân nhắc công trạng bên cạnh tội trạng, và tránh tay nặng với đại thần. Dù thế nào, sau vụ việc, con đường làm quan bằng khoa cử vẫn tiếp tục chứ không bị bỏ.

Hiện chưa có tư liệu đủ để kết luận dứt khoát. Cách đọc an toàn là: ghi nhận có một vụ án lớn liên quan đến Thái sư Lê Văn Thịnh năm 1096, ông bị đày; còn chi tiết hoá hổ là phần kể mang tính giai thoại được chép kèm. Ở quê ông, nay thuộc Bắc Ninh, Lê Văn Thịnh vẫn được thờ và nhớ đến như vị khai khoa của nền khoa cử.

Chặng sau của thời trị vì: những việc vua trực tiếp quyết định

Khi đã trưởng thành, Nhân Tông trực tiếp điều hành trong nhiều thập kỷ. Sử chép thời này tương đối yên ổn, ít chiến tranh lớn, với những việc thường được nhắc dưới đây.

  • Khuyến nông: nhiều lệnh liên quan tới nông nghiệp, trong đó có lệnh cấm giết trâu bừa bãi vì trâu là sức kéo của nhà nông, cùng các đợt đắp đê ở vùng ven sông Hồng.
  • Giữ hoà hiếu với nhà Tống: sau chiến tranh, hai bên trao đổi sứ thần, thương lượng về vùng biên và trả lại người bị bắt.
  • Quan hệ với phương Nam: có những đợt giao tranh và cũng có những giai đoạn Champa sang triều cống; Lý Thường Kiệt tiếp tục là người cầm quân cho đến khi mất năm 1105.
  • Văn hoá Phật giáo: nhiều chùa tháp được xây hoặc trùng tu, các thiền sư vẫn có vị trí gần triều đình, song song với Nho học đang lớn dần.
  • Chọn người kế vị: vua không có con trai, nên chọn Dương Hoán, con của một người em trong hoàng tộc, nuôi trong cung và lập làm thái tử.

Việc một ông vua trị vì lâu mà không có con nối dõi là rủi ro lớn với bất kỳ vương triều nào. Nhân Tông giải quyết bằng cách chọn người kế vị trong họ từ sớm, giúp tránh khủng hoảng khi ông mất, dù triều Lý về sau vẫn gặp nhiều cảnh vua nhỏ tuổi lên ngôi.

Di chiếu năm 1127 và đánh giá của hậu thế

Tờ di chiếu được trích nhiều. Vua mất cuối năm 1127. Trước khi mất, vua để lại di chiếu được Đại Việt sử ký toàn thư chép lại, đại ý nói về lẽ sinh tử là thường, không muốn trăm họ vì tang mình mà khổ, dặn tang lễ giản tiện, việc để tang không kéo dài. Đây là một trong những văn bản thời Lý còn được trích dẫn nhiều nhất.

Lời khen của sử gia. Các sử gia đời sau thường coi thời Nhân Tông là giai đoạn thịnh của nhà Lý: có khoa cử, có Quốc Tử Giám, giữ được đất nước trước nhà Tống, trong nước tương đối yên.

Những điểm còn tranh luận. Chuyện cung đình đầu triều với Thượng Dương thái hậu, vụ Lê Văn Thịnh, và việc vua vẫn chuộng lễ Phật tốn kém là những điểm sử gia phê bình hoặc đặt câu hỏi. Mức độ trách nhiệm của bản thân nhà vua, nhất là khi còn nhỏ, là điều khó xác định.

Một bài học về thiết chế. Thời Nhân Tông cho thấy một nhà nước có thể vận hành ổn định dù người đứng đầu còn nhỏ, nếu có đội ngũ đại thần đủ năng lực. Đồng thời nó cũng cho thấy rủi ro khi quyền lực tập trung trong tay vài người thân cận ngai vàng.

Câu hỏi thường gặp

Lý Nhân Tông lên ngôi lúc mấy tuổi?

Lý Nhân Tông sinh năm 1066 và lên ngôi năm 1072, khi khoảng bảy tuổi theo cách tính tuổi ta. Những năm đầu, việc nước do Thái sư Lý Đạo Thành, thái hậu Linh Nhân và các đại thần như Lý Thường Kiệt điều hành.

Vì sao Lý Nhân Tông được coi là vua trị vì lâu nhất nhà Lý?

Ông trị vì từ năm 1072 đến cuối năm 1127, hơn năm mươi lăm năm, dài hơn mọi vua Lý khác. Ông thuộc nhóm các vị vua trị vì lâu nhất trong lịch sử quân chủ Việt Nam, dù chặng đầu quyền hành thực tế nằm ở người khác.

Khoa thi đầu tiên ở Việt Nam là năm nào?

Theo chính sử, khoa thi đầu tiên là khoa Minh kinh bác học và Nho học tam trường năm 1075, dưới thời Lý Nhân Tông. Lê Văn Thịnh đỗ đầu khoa này. Năm sau, 1076, triều đình lập Quốc Tử Giám ở kinh đô.

Chuyện Lê Văn Thịnh hoá hổ có thật không?

Chi tiết hoá hổ là phần giai thoại được chép kèm trong chính sử. Điều có thể ghi nhận là năm 1096 Thái sư Lê Văn Thịnh bị buộc tội mưu hại vua và bị đày. Nguyên nhân thật của vụ án đến nay vẫn còn nhiều cách giải thích khác nhau.

Ai nối ngôi Lý Nhân Tông?

Vua không có con trai nên đã chọn Dương Hoán, con của một người em trong hoàng tộc, nuôi trong cung và lập làm thái tử. Sau khi Nhân Tông mất, Dương Hoán lên ngôi, tức vua Lý Thần Tông.

Di chiếu của Lý Nhân Tông nói gì?

Theo bản chép trong Đại Việt sử ký toàn thư, di chiếu nói về lẽ sống chết là thường tình, vua không muốn dân chúng vì tang mình mà khổ, dặn tổ chức tang lễ giản tiện và không bắt để tang lâu. Văn bản này thường được trích khi bàn về tư tưởng thân dân.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138