Lý Anh Tông, tên huý Lý Thiên Tộ, là vị vua thứ sáu của nhà Lý, trị vì từ năm 1138 đến 1175. Ít người nhắc đến ông bằng một sự kiện vang dội, nhưng gần bốn mươi năm trị vì của ông là một ví dụ rõ về chuyện quyền lực vận hành thế nào khi ngai vàng thuộc về một đứa trẻ: ai nắm thực quyền, triều thần phản ứng ra sao, và nhà vua giành lại tiếng nói của mình bằng cách nào.
Bài này kể lại thời thơ ấu dưới bóng đại thần Đỗ Anh Vũ, những việc lớn khi vua đã trưởng thành như lập trang Vân Đồn, đi tuần các vùng biên, rồi tới quyết định giao việc phụ chính cho Tô Hiến Thành. Những đoạn sử chép về chuyện cung đình được kể ngắn gọn, trung tính, kèm lưu ý về độ tin cậy.
Ông vua ba tuổi và người đứng sau ngai vàng
Thiên Tộ sinh năm 1136, là con của vua Lý Thần Tông và bà Lê thị. Năm 1138, Thần Tông mất khi còn trẻ, thái tử mới khoảng ba tuổi được đưa lên ngôi. Mẹ vua được tôn làm hoàng thái hậu. Một ông vua ở tuổi ấy chỉ có thể là biểu tượng; việc nước thực tế nằm trong tay thái hậu và các đại thần.
Người nổi bật nhất là Đỗ Anh Vũ, người họ Đỗ bên ngoại của vua Thần Tông, tức thuộc họ ngoại của hoàng tộc. Ông giữ chức cao, quản việc trong cung lẫn ngoài triều. Sử chép Anh Vũ có tài, đẹp người, khéo ăn nói, được thái hậu tin cậy. Đại Việt sử ký toàn thư còn chép ông tư thông với thái hậu, nhờ đó càng thêm quyền thế, ra vào cung cấm không kiêng nể. Những dòng như vậy do sử quan Nho học chép với thái độ phê phán rõ, nên khi kể lại bạn nên giữ đúng mức "sử chép" thay vì thêm thắt.
Năm 1140, một người tên Thân Lợi xưng là con của vua Lý Nhân Tông, tập hợp lực lượng ở vùng núi phía bắc, chiếm nhiều châu và tiến xuống đồng bằng. Triều đình phải mất hơn một năm mới dẹp được, Đỗ Anh Vũ là người chỉ huy dẹp loạn. Sự kiện này vừa cho thấy sự yếu của một triều đình có vua nhỏ, vừa làm uy thế của Anh Vũ tăng thêm.
Năm 1150: triều thần thử lật đổ quyền thần và thất bại
Quyền thế của Đỗ Anh Vũ khiến nhiều người trong triều bất bình. Năm 1150, một nhóm quan lại và tướng lĩnh, đứng đầu là Vũ Đái cùng một số người khác, bắt giữ Anh Vũ, đưa ra xét tội. Có người đề nghị xử nặng, nhưng thái hậu tìm cách bảo vệ, nhiều lần sai người đem đồ ăn cho Anh Vũ, và cuối cùng Anh Vũ chỉ bị xử nhẹ, đày đi làm việc ở ruộng công.
Chưa bao lâu, nhờ thái hậu, Anh Vũ được tha và phục chức. Sử chép sau đó ông tìm cách trả thù những người từng bắt mình: nhiều người bị giết, bị đày hoặc bị giáng chức. Đây là một trong những vụ thanh trừng nội bộ lớn của triều Lý, và là lý do sử gia đời sau phê Anh Vũ rất nặng.
Nhìn từ góc độ thể chế, sự kiện năm 1150 cho thấy một điều: khi vua chưa thể tự quyết, mọi cuộc tranh chấp trong triều đều phải qua người giữ ấn quyền thực tế, ở đây là thái hậu. Phe chống Anh Vũ có lực lượng nhưng không có tính chính danh để vượt qua ý của người đại diện cho nhà vua. Bài học này lặp lại ở nhiều triều đại khác, cả ở Việt Nam lẫn nước ngoài.
Cũng nên nói cho công bằng: dưới thời Anh Vũ điều hành, triều đình vẫn dẹp được loạn, giữ được biên giới và duy trì quan hệ với các nước xung quanh. Một số nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng hình ảnh của ông trong sử có phần bị phóng đại về mặt xấu vì ông thuộc phe họ ngoại và là người bị các sử gia Nho học coi là lộng quyền. Đánh giá cuối cùng vẫn còn mở.
Khi vua trưởng thành: những quyết định mang dấu ấn riêng
Lập trang Vân Đồn năm 1149. Sử chép năm 1149, thuyền buôn của các nước Trảo Oa, Lộ Lạc, Xiêm La đến vùng Hải Đông xin cư trú buôn bán; triều đình cho lập trang ở vùng hải đảo gọi là Vân Đồn để họ mua bán. Đây được coi là một trong những thương cảng có tổ chức sớm nhất được sử Việt ghi lại, ở vùng nay thuộc Quảng Ninh.
Đỗ Anh Vũ mất năm 1158. Sau khi Anh Vũ mất, vua ngày càng trực tiếp điều hành và trọng dụng những người có năng lực như Tô Hiến Thành, người được giao cầm quân ở nhiều vùng biên.
Được nhà Tống gọi là An Nam quốc. Năm 1164, nhà Tống đổi cách gọi từ Giao Chỉ quận sang An Nam quốc và phong vua làm An Nam quốc vương. Đây là thay đổi trong ngôn ngữ ngoại giao, ghi nhận Đại Việt là một quốc gia, không còn gọi bằng tên một quận như cách gọi cũ.
Đi tuần các vùng biên và ven biển. Những năm 1171 và 1172, vua đi tuần ven biển và các vùng biên. Sử chép mục đích là xem hình thế núi sông, biết dân tình khó khổ và đường đi xa gần. Một ông vua tự mình đi xem đất nước là điều không thường thấy, cho thấy Anh Tông lúc này đã chủ động trong việc nước.
Giữ yên phía nam và phía tây. Thời Anh Tông có các cuộc giao tranh và thương lượng với Chân Lạp, Chiêm Thành và vùng Ai Lao. Tô Hiến Thành nhiều lần được cử cầm quân, giữ yên được các vùng biên trong nhiều năm.
Chọn người kế vị và giao việc cho Tô Hiến Thành
Anh Tông có nhiều con. Ban đầu, con trưởng là Long Xưởng được lập làm thái tử. Năm 1174, Long Xưởng bị phế vì phạm lỗi lớn trong cung, sử chép là có quan hệ bất chính với cung phi. Vua lập người con nhỏ là Long Cán, khi ấy mới khoảng hai tuổi, làm thái tử. Đây là một quyết định có rủi ro, vì biết trước rằng con mình sẽ lại là một ông vua nhỏ tuổi.
Để đối phó với rủi ro đó, vua giao trọng trách phụ chính cho Tô Hiến Thành với chức Thái uý, nắm việc quân quốc. Năm 1175, vua mất ở tuổi khoảng bốn mươi, thái tử Long Cán lên ngôi, tức vua Lý Cao Tông.
Sử chép một chuyện thường được dùng để nói về phẩm chất của Tô Hiến Thành: mẹ của Long Xưởng muốn đưa con trưởng trở lại ngôi, sai người đem vàng bạc đến đút lót vợ Hiến Thành. Hiến Thành từ chối, nói rằng mình là đại thần nhận lời uỷ thác của tiên đế, không thể vì của đút lót mà bỏ vua nhỏ. Câu chuyện được chép trong chính sử, dù cũng mang dáng dấp một bài học đạo lý về lòng trung.
Tô Hiến Thành giữ việc phụ chính đến khi mất năm 1179. Cách ông được nhớ như hình mẫu đại thần trung chính, đặt cạnh hình ảnh Đỗ Anh Vũ lộng quyền ở đầu triều, khiến thời Anh Tông được kể như một câu chuyện có hai đầu tương phản. Đây cũng là cách sử Nho học hay dùng: đặt hai nhân vật cạnh nhau để răn đời sau.
Bốn niên hiệu và các chặng của thời Anh Tông
Lý Anh Tông đổi niên hiệu bốn lần. Đặt các niên hiệu cạnh những sự kiện chính giúp bạn hình dung thời trị vì dài này theo từng chặng.
| Niên hiệu | Khoảng năm | Đặc điểm chính |
|---|---|---|
| Thiệu Minh | 1138–1140 | Vua mới lên ngôi, thái hậu và đại thần điều hành |
| Đại Định | 1140–1162 | Loạn Thân Lợi, quyền thế Đỗ Anh Vũ, sự kiện năm 1150, lập trang Vân Đồn |
| Chính Long Bảo Ứng | 1163–1174 | Vua trưởng thành, được nhà Tống phong An Nam quốc vương, đi tuần các vùng biên |
| Thiên Cảm Chí Bảo | 1174–1175 | Phế thái tử Long Xưởng, lập Long Cán, giao việc cho Tô Hiến Thành |
Năm chuyển đổi niên hiệu ở bảng là theo cách quy đổi phổ biến; một số sách có chênh lệch nhỏ do cách tính năm âm lịch. Khi cần chính xác, bạn nên đối chiếu bảng niên biểu trong các sách sử uy tín.
Hậu thế nhìn Lý Anh Tông thế nào
Một ông vua lớn lên trong bóng quyền thần. Phần lớn sử gia đời sau coi nửa đầu thời Anh Tông là lúc quyền hành rơi vào tay Đỗ Anh Vũ, triều chính rối ren vì chuyện cung đình.
Một ông vua biết dùng người khi trưởng thành. Việc trọng dụng Tô Hiến Thành và giao phó việc nước cho ông được sử gia khen là sáng suốt. Đây là điểm sáng thường được nhắc nhất về Anh Tông.
Dấu mốc về thương mại và ngoại giao. Người đọc hiện đại chú ý nhiều đến trang Vân Đồn và việc nhà Tống đổi cách gọi thành An Nam quốc, coi đó là những bước quan trọng về giao thương và vị thế quốc gia.
Mầm suy yếu của nhà Lý. Một số nhà nghiên cứu nhận xét rằng chuỗi vua nhỏ tuổi liên tiếp, bắt đầu từ Thần Tông qua Anh Tông đến Cao Tông, làm cho quyền lực của họ ngoại và đại thần lớn dần, góp phần dẫn tới sự suy yếu của nhà Lý ở cuối thế kỷ XII.
Đọc chuyện cung đình thời Anh Tông thế nào cho đúng mực
Phần lớn những gì người đọc hôm nay biết về thời Anh Tông đến từ Đại Việt sử ký toàn thư, bộ sử được biên soạn ở thế kỷ XV dựa trên các bộ sử thời Trần, tức cách sự kiện ba thế kỷ. Các sử gia biên soạn là nhà Nho, coi trọng luân thường, nên những chuyện như thái hậu thân cận đại thần, thái tử phạm lỗi trong cung được chép với giọng phê phán rõ ràng và đôi khi ngắn đến mức khó biết đầu đuôi.
Khi kể lại, bạn có thể giữ ba nguyên tắc. Thứ nhất, nói "sử chép" với những chi tiết đời tư, không tự thêm động cơ hay cảm xúc. Thứ hai, tách phần sự kiện, như năm 1150 có một cuộc bắt giữ đại thần, khỏi phần lời bình của sử quan. Thứ ba, nhớ rằng người bị phê nặng trong sử chưa chắc chỉ có mặt xấu, và người được khen chưa chắc không có điểm yếu. Cách đọc ấy giúp chân dung Anh Tông, Đỗ Anh Vũ hay Tô Hiến Thành gần với con người thật hơn là những hình mẫu răn dạy.
Câu hỏi thường gặp
Lý Anh Tông lên ngôi năm nào, lúc mấy tuổi?
Lý Anh Tông lên ngôi năm 1138, khi mới khoảng ba tuổi, sau khi cha là vua Lý Thần Tông mất. Những năm đầu, việc nước do thái hậu và các đại thần, nổi bật là Đỗ Anh Vũ, điều hành nhân danh nhà vua.
Đỗ Anh Vũ là ai?
Đỗ Anh Vũ là đại thần dưới thời Lý Anh Tông, thuộc họ ngoại của hoàng tộc. Ông nắm quyền lớn khi vua còn nhỏ, dẹp loạn Thân Lợi, từng bị triều thần bắt năm 1150 rồi được thái hậu cứu và phục chức. Sử Nho học phê ông là lộng quyền.
Trang Vân Đồn được lập năm nào?
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, trang Vân Đồn được lập năm 1149, dưới thời Lý Anh Tông, để thuyền buôn các nước Trảo Oa, Lộ Lạc, Xiêm La đến cư trú và buôn bán. Vùng này nay thuộc tỉnh Quảng Ninh.
Vì sao Tô Hiến Thành được nhớ đến?
Tô Hiến Thành là đại thần được Lý Anh Tông giao việc phụ chính cho vua nhỏ Lý Cao Tông. Sử chép ông từ chối của đút lót để đưa con trưởng của vua trở lại ngôi, giữ đúng lời uỷ thác. Ông được nhớ như hình mẫu đại thần trung chính.
Năm 1164 nhà Tống đổi cách gọi Đại Việt thế nào?
Năm 1164, nhà Tống đổi cách gọi từ Giao Chỉ quận sang An Nam quốc và phong vua Lý làm An Nam quốc vương. Đây là thay đổi trong ngôn ngữ ngoại giao, thừa nhận Đại Việt là một quốc gia thay vì một đơn vị hành chính cũ.