Tự Đức là niên hiệu của Nguyễn Phúc Hồng Nhậm (1829–1883), vị vua thứ tư triều Nguyễn, trị vì 36 năm từ cuối năm 1847 đến năm 1883, lâu nhất trong mười ba đời vua. Ông là người học rộng, làm thơ giỏi, nhưng cũng là vị vua phải chứng kiến quá trình Pháp chiếm dần Nam Kỳ rồi tiến ra Bắc Kỳ.
Hiếm có đời vua nào mà vai trò cá nhân bị đặt câu hỏi nhiều như Tự Đức: ông có thể làm khác không, hay mọi lựa chọn đều đã bị giới hạn bởi sức mạnh chênh lệch và một bộ máy bảo thủ? Bài này trình bày các sự kiện chính theo sử liệu phổ biến, rồi đặt những cách đánh giá khác nhau cạnh nhau.
Lên ngôi và mối lo đầu tiên: người anh Hồng Bảo
Hồng Nhậm sinh năm 1829, là con thứ của vua Thiệu Trị, mẹ là bà Phạm Thị Hằng, người về sau là Từ Dụ thái hậu, có ảnh hưởng lớn trong triều suốt đời ông. Cuối năm 1847, theo di chiếu của cha, ông lên ngôi khi mới khoảng mười tám tuổi, vượt qua người anh là Hồng Bảo.
Sử triều Nguyễn ghi rằng những năm đầu, Hồng Bảo bất mãn và có những liên lạc bị coi là mưu tranh ngôi, kể cả tìm sự hậu thuẫn từ bên ngoài. Ông bị bắt, bị giam, và mất trong ngục năm 1854. Cách triều đình công bố là tự vẫn; một số tài liệu và nhà nghiên cứu nghi ngờ điều này. Bạn nên ghi nhận cả hai cách nói và lưu ý rằng nguồn tư liệu chủ yếu đến từ phía triều đình.
Từ góc nhìn của người cầm quyền, sự kiện này cho thấy ngay từ đầu, Tự Đức đã ngồi trên một chiếc ghế không hoàn toàn vững. Nó cũng góp phần giải thích sự thận trọng, đôi khi bị coi là đa nghi, trong cách ông dùng người và đối xử với những ý kiến muốn thay đổi.
Các mốc mất đất và hiệp ước trong đời Tự Đức
Phần lớn thời gian trị vì của Tự Đức gắn với quá trình Pháp mở rộng chiếm đóng. Bảng dưới gom các mốc chính; ngày tháng cụ thể bạn nên tra thêm sách chuyên khảo nếu cần.
| Năm | Sự kiện | Hệ quả với triều đình |
|---|---|---|
| 1858 | Liên quân Pháp – Tây Ban Nha tấn công Đà Nẵng | Mở đầu cuộc chiến, triều đình tổ chức chống giữ |
| 1859 | Pháp chuyển hướng đánh Gia Định | Chiến sự dời vào Nam Kỳ |
| 1862 | Hoà ước Nhâm Tuất | Triều đình phải nhường ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ và đảo Côn Lôn, bồi thường chiến phí |
| 1867 | Pháp chiếm ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ | Kinh lược sứ Phan Thanh Giản tuẫn tiết, toàn bộ Nam Kỳ thuộc Pháp |
| 1873 | Francis Garnier đánh thành Hà Nội | Nguyễn Tri Phương tử trận |
| 1874 | Hoà ước Giáp Tuất | Triều đình công nhận sáu tỉnh Nam Kỳ thuộc Pháp |
| 1882 | Henri Rivière đánh thành Hà Nội lần nữa | Tổng đốc Hoàng Diệu tuẫn tiết |
| 1883 | Tự Đức mất | Triều đình rơi vào khủng hoảng kế vị |
Song song với chiến sự là các phong trào kháng chiến của dân chúng và sĩ phu ở Nam Kỳ, như lực lượng của Trương Định, Nguyễn Trung Trực. Quan hệ giữa triều đình và các lực lượng này phức tạp: có lúc triều đình phải ra lệnh bãi binh theo điều khoản hoà ước, trong khi nhiều người vẫn tiếp tục chiến đấu. Đây là một điểm mà các sử gia hay dùng để bàn về trách nhiệm của triều đình.
Những đề nghị cải cách và vì sao ít được thực hiện
Trong thập niên 1860 và 1870, triều đình nhận được nhiều bản điều trần đề nghị canh tân. Nổi tiếng nhất là của Nguyễn Trường Tộ, người từng ra nước ngoài, đề xuất mở cửa giao thương, gửi người đi học kỹ thuật, cải tổ giáo dục và quân đội. Ngoài ra còn có những đề nghị của Phạm Phú Thứ, Nguyễn Lộ Trạch, Đặng Huy Trứ và một số người khác.
Tự Đức đọc nhiều bản điều trần và có cho thực hiện một vài việc nhỏ, như cử người đi học hoặc mua sắm ở nước ngoài. Nhưng phần lớn đề nghị lớn không được đưa vào thực tế. Lý giải thường được nêu gồm: phần đông quan lại trong triều phản đối vì cho là trái với nề nếp; ngân khố cạn kiệt sau chiến tranh và bồi thường; nhiều đề xuất cần thời gian dài trong khi áp lực quân sự dồn dập; và bản thân nhà vua vốn được đào tạo theo khuôn Nho học.
Câu hỏi "nếu Tự Đức nghe theo thì sao" là câu hỏi giả định mà sử học không trả lời được. Một số người so sánh với cuộc Minh Trị duy tân ở Nhật Bản cùng thời; một số khác cho rằng điều kiện của hai nước quá khác nhau, nhất là khi Pháp đã chiếm một phần đất từ năm 1862. Khi gặp lập luận so sánh này, bạn nên xem người viết có tính đến khác biệt bối cảnh hay không.
Khiêm lăng và loạn chày vôi năm 1866
Từ năm 1864, Tự Đức cho xây Vạn Niên Cơ, sau đổi tên thành Khiêm Cung, rồi Khiêm lăng, ở vùng đồi phía tây nam kinh thành. Khác với các lăng khác chỉ là nơi an táng, nơi này được ông dùng như một hành cung, đến nghỉ ngơi, làm thơ, đọc sách khi còn sống. Công trình huy động rất đông binh lính và dân phu, điều kiện lao động nặng nhọc.
Năm 1866, một nhóm do anh em Đoàn Hữu Trưng cầm đầu, tập hợp binh lính và dân phu đang xây lăng, nổi dậy với mục tiêu phế Tự Đức để lập người khác. Họ dùng chày giã vôi làm vũ khí nên sử gọi là loạn chày vôi. Cuộc nổi dậy bị dập tắt nhanh chóng, những người cầm đầu bị xử tội. Sự kiện cho thấy mức bất mãn trong kinh thành và cái giá của các công trình lớn trong lúc đất nước đang khó khăn.
Sau biến cố, ông đổi tên công trình thành Khiêm Cung, và tự viết bài Khiêm cung ký khắc trên bia đá lớn trong lăng, kể về cuộc đời, bệnh tật và những điều ông cho là lỗi của mình. Một vị vua tự viết văn bia cho mình, có những dòng nhận lỗi, là điều hiếm có. Người khen coi đó là sự thành thật; người chê cho rằng nhận lỗi bằng chữ không bù được hậu quả. Ngày nay, Khiêm lăng là một trong những lăng đẹp và được nhiều khách ghé thăm nhất ở Huế.
Cung đình thời Tự Đức: nghi lễ, sân khấu và việc học
Bên cạnh những năm tháng chiến sự, triều Tự Đức cũng là thời đời sống văn hoá trong cung đình Huế đạt độ hoàn chỉnh cao. Các nghi lễ lớn như tế Nam Giao, lễ Thượng thọ của Từ Dụ thái hậu được tổ chức quy củ, với nhã nhạc, múa cung đình và nghi trượng đầy đủ. Nhiều mô tả về lễ nghi cung đình mà các nhà nghiên cứu dùng hôm nay lấy từ sử liệu của giai đoạn này.
Tự Đức rất yêu thích hát bội (tuồng). Thời ông, triều đình có những người chuyên chỉnh lý và soạn tuồng phục vụ cung đình, và một số vở tuồng dài nhiều hồi được biên soạn hoặc hoàn thiện trong giai đoạn này. Nhà hát Duyệt Thị Đường trong Tử Cấm Thành, xây từ thời Minh Mạng, là nơi các buổi diễn thường diễn ra. Tương truyền nhà soạn tuồng Đào Tấn từng làm việc trong cơ quan chỉnh lý tuồng của triều đình thời này.
Về việc học, các khoa thi vẫn được tổ chức đều đặn, nhiều người đỗ đạt thời Tự Đức sau trở thành những nhân vật quan trọng trong cả triều đình lẫn các phong trào chống Pháp cuối thế kỷ 19. Bản thân nhà vua thường ra đề, chấm bài, bình văn, coi việc học là trung tâm của chính sự. Chính vì vậy, khi nói Tự Đức trọng văn hơn trọng kỹ thuật, nhiều người vừa khen vừa chê cùng một đặc điểm.
Con người Tự Đức qua tư liệu
Một nhà thơ, nhà nghiên cứu. Ông để lại nhiều tập thơ chữ Hán và chữ Nôm, viết Việt sử tổng vịnh để bình luận các nhân vật lịch sử, soạn sách dạy chữ như Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca. Bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục do Quốc sử quán biên soạn dưới thời ông.
Sức khoẻ yếu và không có con. Sử chép ông thể trạng yếu, thường đau ốm; tương truyền thuở nhỏ mắc bệnh đậu mùa nên không có con. Ông nhận ba người cháu làm con nuôi, gồm Ưng Chân, Ưng Đăng và Ưng Kỷ, về sau đều lên ngôi với các niên hiệu Dục Đức, Kiến Phúc và Đồng Khánh.
Rất hiếu với mẹ. Quan hệ giữa ông và Từ Dụ thái hậu được sử sách ghi lại như một tấm gương hiếu thảo. Ảnh hưởng của bà với triều chính là điều nhiều nhà nghiên cứu lưu ý, nhất là trong những năm cuối đời ông.
Thận trọng đến mức chậm chạp. Nhiều quyết định quan trọng được bàn đi bàn lại trong triều mà không dứt khoát. Đây là nhận xét chung của nhiều sử gia, nhưng cũng có ý kiến cho rằng sự do dự phản ánh tình thế không có phương án tốt.
Các cách đánh giá về Tự Đức
Gom lại, bạn sẽ gặp mấy luồng đánh giá chính:
- Phê phán trách nhiệm: ông là người đứng đầu khi Nam Kỳ mất vào tay Pháp, đã ký các hoà ước nhượng đất, bỏ qua các đề nghị canh tân và cho xây lăng tốn kém trong lúc nước khó khăn.
- Đặt vào bối cảnh: sức mạnh quân sự hai bên chênh lệch quá xa, ngân khố cạn, bộ máy quan lại phần đông bảo thủ; một cá nhân, dù là vua, khó xoay chuyển được tình thế.
- Nhìn từ văn hoá: ông là một trong những nhà vua có học vấn cao nhất trong lịch sử Việt Nam, để lại nhiều tác phẩm và công trình biên soạn quan trọng.
- Nhìn từ đời sống trong cung: thời ông, nghi lễ và đời sống cung đình Huế đạt mức hoàn chỉnh, để lại nhiều dấu tích mà ngày nay là di sản.
Tự Đức mất tháng 7 năm 1883, được dâng miếu hiệu Dực Tông. Di chiếu của ông chọn Ưng Chân nối ngôi, nhưng chỉ vài ngày sau, triều đình rơi vào chuỗi phế lập liên tiếp mà sử gọi là thời kỳ ba vua trong một năm.
Câu hỏi thường gặp
Vua Tự Đức trị vì bao nhiêu năm?
Ông trị vì 36 năm, từ cuối năm 1847 đến tháng 7 năm 1883, là đời vua dài nhất trong mười ba vị vua triều Nguyễn. Vì thời gian dài, giai đoạn này bao trùm gần hết quá trình Pháp chiếm Nam Kỳ và bắt đầu đánh ra Bắc Kỳ.
Vì sao vua Tự Đức không có con?
Sử liệu chỉ ghi ông không có con ruột. Lý do thường được kể là thuở nhỏ ông mắc bệnh đậu mùa nặng, nhưng đây là điều tương truyền và suy đoán, không có chẩn đoán y học đương thời đáng tin. Ông nhận ba người cháu làm con nuôi để lo việc kế vị.
Ba người con nuôi của Tự Đức là ai?
Đó là Ưng Chân, Ưng Đăng và Ưng Kỷ, đều là cháu gọi ông bằng chú hoặc bác. Ưng Chân lên ngôi với niên hiệu Dục Đức nhưng bị phế sau ba ngày; Ưng Đăng là vua Kiến Phúc; Ưng Kỷ là vua Đồng Khánh. Con của Dục Đức sau này là vua Thành Thái.
Loạn chày vôi là gì?
Đó là cuộc nổi dậy năm 1866 của binh lính và dân phu đang xây lăng Tự Đức, do anh em Đoàn Hữu Trưng cầm đầu, dùng chày giã vôi làm vũ khí, định phế vua. Cuộc nổi dậy bị dập tắt nhanh nhưng cho thấy sự bất mãn với công trình tốn kém trong lúc đất nước khó khăn.
Khiêm lăng có gì khác các lăng vua khác?
Khiêm lăng được Tự Đức dùng làm nơi nghỉ ngơi, làm việc khi còn sống, nên có nhiều công trình như nhà thuỷ tạ, điện thờ, nhà hát, hồ nước. Trong lăng có tấm bia Khiêm cung ký do chính ông viết. Thi hài ông được cho là không chôn ở mộ trong lăng, nhưng vị trí thật vẫn là điều chưa rõ.
Tự Đức có nên bị coi là người làm mất nước không?
Đây là câu hỏi đánh giá, không có một đáp án duy nhất. Ông có trách nhiệm của người đứng đầu khi ký các hoà ước, nhưng nhiều sử gia cũng nhấn mạnh bối cảnh chênh lệch sức mạnh và sự bảo thủ của bộ máy. Cách tốt nhất là đọc các ý kiến khác nhau và xem mỗi ý kiến dựa trên sự kiện nào.