Thành Thái (Nguyễn Phúc Bửu Lân, 1879–1954) trị vì từ năm 1889 đến năm 1907, còn con trai ông là Duy Tân (Nguyễn Phúc Vĩnh San, 1900–1945) trị vì từ năm 1907 đến năm 1916. Cả hai đều bị chính quyền bảo hộ phế truất, và năm 1916 cả hai cùng bị đưa sang đảo Réunion ở Ấn Độ Dương.
Viết chung hai cha con trong một bài vì câu chuyện của họ nối tiếp nhau: Duy Tân lên ngôi ngay sau khi cha bị phế, và kết cục của hai người gặp nhau ở cùng một nơi lưu đày. Bài này tập trung vào giai đoạn trị vì và những năm trước 1945, theo sử liệu phổ biến; những chi tiết thuộc dã sử được ghi rõ là lời truyền.
Thành Thái lên ngôi khi mười tuổi
Bửu Lân sinh năm 1879, là con của vua Dục Đức, người chỉ ở ngôi ba ngày năm 1883 rồi mất trong ngục. Tuổi thơ của ông gắn với cảnh khó khăn của gia đình sau biến cố đó. Khi vua Đồng Khánh mất đầu năm 1889, triều đình và phía Pháp chọn Bửu Lân lên ngôi, khi ông mới khoảng mười tuổi, niên hiệu Thành Thái.
Vì vua còn nhỏ, việc triều chính do Hội đồng phụ chính đảm nhiệm, trong khi chính quyền bảo hộ ngày càng mở rộng quyền kiểm soát. Một trong những việc đầu tiên mang dấu ấn hiếu thảo là ông cho xây An lăng để cải táng cha mình là vua Dục Đức, người trước đó chỉ được chôn sơ sài.
Khi trưởng thành, Thành Thái được các tài liệu mô tả là người cởi mở với những cái mới. Nhiều nguồn kể rằng ông cắt tóc ngắn, mặc âu phục, học tiếng Pháp, tự lái xe hơi và thuyền máy, điều hiếm có đối với một vị vua thời đó. Một số chi tiết trong các câu chuyện này đến từ hồi ức và lời kể, nên bạn nên đọc như chân dung chung hơn là từng sự kiện được kiểm chứng.
Kinh đô Huế thời Thành Thái: những thay đổi đáng chú ý
Hai mươi năm Thành Thái cũng là giai đoạn Huế có nhiều thay đổi về đô thị và giáo dục. Một số công trình, sự kiện thường được gắn với đời vua này:
- Trường Quốc Học: được thành lập năm 1896, là trường dạy theo chương trình Pháp – Việt đầu tiên ở Huế, về sau đào tạo nhiều thế hệ trí thức.
- Cầu Tràng Tiền: cây cầu sắt bắc qua sông Hương được xây cuối thập niên 1890, lúc đầu mang tên Thành Thái.
- Chợ Đông Ba: được dời và xây lại ở vị trí mới bên sông vào khoảng cuối thế kỷ 19 dưới thời ông.
- Khoa cử: các khoa thi Nho học vẫn được tổ chức, song song với việc học chữ Pháp và chữ quốc ngữ dần lan rộng.
- Đời sống cung đình: ông được kể là thường cải trang ra ngoài thành để biết đời sống dân chúng; đây là chi tiết thuộc lời kể, có nhiều phiên bản khác nhau.
Cần lưu ý rằng nhiều công trình đô thị thời này do chính quyền bảo hộ chủ trương, triều đình chỉ tham gia ở mức độ nhất định. Gắn tên vua vào công trình là cách gọi phổ biến, không có nghĩa nhà vua là người quyết định tất cả.
Quyền của nhà vua thu hẹp dần dưới chế độ bảo hộ
Hai đời vua Thành Thái và Duy Tân diễn ra đúng lúc chính quyền bảo hộ siết chặt quyền kiểm soát triều đình. Cuối thập niên 1890, theo các văn bản được ký giữa hai bên, Khâm sứ Trung Kỳ được chủ toạ các phiên họp của Cơ mật viện, nơi bàn những việc quan trọng nhất của triều đình. Việc thu thuế, chi ngân sách ở Trung Kỳ cũng dần chuyển sang tay bộ máy của Pháp, triều đình chỉ nhận một khoản kinh phí định sẵn.
Trong khung đó, quyền thực sự của nhà vua chủ yếu nằm ở việc bổ nhiệm một số chức quan, phê duyệt văn bản đã được chuẩn bị sẵn và chủ trì nghi lễ. Mọi quyết định quan trọng đều cần sự đồng ý của Khâm sứ. Các thượng thư trong triều phải làm việc thường xuyên với quan chức Pháp, và nhiều người trong số họ được chọn chính vì thái độ hợp tác.
Hiểu bối cảnh này giúp lý giải vì sao mọi sự phản kháng của Thành Thái hay Duy Tân đều rất khó thành công. Một vị vua muốn làm khác gần như không có công cụ nào trong tay: không quân đội, không ngân khố, không quyền bổ nhiệm độc lập. Chọn bất hợp tác như Thành Thái, hay liên kết với lực lượng bên ngoài cung như Duy Tân, đều là những cách tìm lối thoát khỏi chiếc khung chật hẹp đó, và cả hai đều phải trả giá bằng ngai vàng.
Năm 1907: bị phế vì "bệnh"
Quan hệ giữa Thành Thái và chính quyền bảo hộ ngày càng căng thẳng trong những năm đầu thế kỷ 20. Các tài liệu cho thấy ông phản đối việc người Pháp can thiệp sâu vào triều chính và có những liên hệ, được cho là với các nhóm có tư tưởng chống Pháp. Đây cũng là thời điểm các phong trào yêu nước kiểu mới như Đông Du, Duy Tân đang hình thành.
Năm 1907, chính quyền bảo hộ buộc ông thoái vị, lý do chính thức được nêu là ông bị bệnh tâm thần, không đủ khả năng trị vì. Nhiều nhà nghiên cứu và hồi ức đương thời cho rằng đây là cái cớ, còn nguyên nhân thật là thái độ không hợp tác của ông. Lời truyền về việc ông "giả điên" để che giấu ý đồ hoặc để tránh bị ép buộc rất phổ biến, nhưng khó kiểm chứng.
Sau khi bị phế, Thành Thái bị đưa vào giam lỏng ở Vũng Tàu (nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh) cùng gia đình. Năm 1916, sau cuộc khởi sự không thành của con trai, ông bị đưa sang đảo Réunion. Ông sống rất lâu sau đó; phần đời sau năm 1945 của ông nằm ngoài phạm vi chuyên mục này.
Duy Tân: vị vua bảy tuổi và cuộc khởi sự năm 1916
Sau khi phế Thành Thái, chính quyền bảo hộ chọn con trai ông là Vĩnh San, sinh năm 1900, lên ngôi năm 1907 khi mới bảy tuổi, niên hiệu Duy Tân. Lý do được cho là một vị vua nhỏ tuổi sẽ dễ kiểm soát. Thực tế lại diễn ra khác: khi lớn lên, Duy Tân sớm bày tỏ sự bất bình với việc người Pháp chi phối triều đình, và các tài liệu ghi ông nhiều lần phản đối những yêu cầu của Khâm sứ.
Năm 1915–1916, trong bối cảnh nước Pháp đang tham gia Chiến tranh thế giới thứ nhất, Việt Nam Quang phục hội, với những người lãnh đạo như Thái Phiên và Trần Cao Vân, chuẩn bị một cuộc khởi nghĩa ở Trung Kỳ, dự tính dựa vào binh lính người Việt được mộ để gửi sang chiến trường châu Âu. Họ liên lạc và được vua Duy Tân đồng ý tham gia.
Đêm 3 rạng ngày 4 tháng 5 năm 1916, Duy Tân rời hoàng cung để chờ hiệu lệnh khởi sự. Kế hoạch bị lộ, phía Pháp ra tay trước, tước vũ khí binh lính ở Huế và các tỉnh lân cận. Vài ngày sau, nhà vua bị bắt. Thái Phiên, Trần Cao Vân cùng một số người bị xử tử, nhiều người khác bị tù đày. Năm đó Duy Tân mới khoảng mười sáu tuổi.
So sánh hai đời vua cha con
Đặt hai đời vua cạnh nhau để thấy điểm chung và khác biệt.
| Thành Thái | Duy Tân | |
|---|---|---|
| Tên huý | Bửu Lân | Vĩnh San |
| Tuổi khi lên ngôi | Khoảng 10 (năm 1889) | Khoảng 7 (năm 1907) |
| Thời gian trị vì | Khoảng 18 năm | Khoảng 9 năm |
| Cách phản kháng | Bất hợp tác, phản đối can thiệp, theo lời truyền là giả điên | Tham gia trực tiếp kế hoạch khởi nghĩa của Việt Nam Quang phục hội |
| Lý do bị phế | Bị tuyên bố mắc bệnh, không đủ năng lực | Bị bắt sau cuộc khởi sự không thành |
| Nơi bị đày | Vũng Tàu, sau đó đảo Réunion (1916) | Đảo Réunion (từ 1916) |
| Nơi an táng | An lăng, Huế | An lăng, Huế |
Điểm chung nổi bật là cả hai đều được chính quyền bảo hộ chọn vì tuổi nhỏ, với kỳ vọng dễ điều khiển, và cả hai đều đi ngược kỳ vọng đó khi trưởng thành. Cả hai đều được hậu thế đánh giá cao vì tinh thần yêu nước.
Sau khi Duy Tân bị bắt năm 1916, chính quyền bảo hộ đưa Bửu Đảo, con trai vua Đồng Khánh, lên ngôi với niên hiệu Khải Định. Ngai vàng từ đó chuyển sang dòng Đồng Khánh và giữ ở dòng này cho đến vị vua cuối cùng. Nói cách khác, dòng Dục Đức – Thành Thái – Duy Tân, ba đời liên tiếp có người làm vua, đều kết thúc trong cảnh bị phế hoặc mất trong ngục.
Những năm ở Réunion và đánh giá của hậu thế
Cuối năm 1916, Thành Thái và Duy Tân cùng gia đình bị đưa sang đảo Réunion, một hòn đảo thuộc Pháp ở Ấn Độ Dương. Ở đây, Duy Tân học tập, say mê kỹ thuật vô tuyến điện, viết lách, và về sau tham gia lực lượng quân đội Pháp tự do trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Tháng 12 năm 1945, ông mất trong một tai nạn máy bay ở châu Phi khi mới 45 tuổi. Hài cốt của ông về sau được đưa về Việt Nam, an táng tại An lăng ở Huế, bên cạnh ông nội và cha.
Trong sử học Việt Nam, Duy Tân được đánh giá là một vị vua yêu nước, dám từ bỏ ngai vàng để tham gia khởi nghĩa khi còn rất trẻ. Thành Thái cũng được nhìn nhận tích cực, như một vị vua cởi mở và không chịu khuất phục, dù bằng con đường khác. Tên của hai ông được đặt cho nhiều đường phố, trường học.
Khi tìm hiểu, bạn cần phân biệt giữa phong trào Duy Tân (phong trào canh tân đầu thế kỷ 20 do các nhà nho tiến bộ khởi xướng) và vua Duy Tân; hai cái tên trùng nhau nhưng là hai chủ đề khác. Bạn cũng nên dè dặt với những câu nói được gán cho hai vị vua trên mạng, nhiều câu không có nguồn rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Vua Thành Thái và vua Duy Tân có quan hệ gì?
Duy Tân là con trai của Thành Thái. Thành Thái lại là con của vua Dục Đức. Ba đời ông, cha, con đều là vua và hiện cùng an táng trong khu An lăng ở Huế, một trường hợp đặc biệt trong các lăng tẩm triều Nguyễn.
Vì sao vua Thành Thái bị phế?
Lý do chính thức chính quyền bảo hộ đưa ra năm 1907 là ông mắc bệnh tâm thần. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nguyên nhân thật là thái độ phản đối sự can thiệp của Pháp vào triều chính. Lời truyền ông giả điên rất phổ biến nhưng khó kiểm chứng.
Vua Duy Tân lên ngôi năm mấy tuổi?
Ông lên ngôi tháng 9 năm 1907, khi mới khoảng bảy tuổi, ngay sau khi cha bị phế. Ông là một trong những vị vua nhỏ tuổi nhất khi lên ngôi trong lịch sử triều Nguyễn.
Cuộc khởi nghĩa năm 1916 của vua Duy Tân diễn ra thế nào?
Việt Nam Quang phục hội, với Thái Phiên và Trần Cao Vân, chuẩn bị khởi nghĩa ở Trung Kỳ và được vua Duy Tân tham gia. Đêm 3 rạng 4 tháng 5 năm 1916, vua rời cung chờ hiệu lệnh nhưng kế hoạch bị lộ. Vài ngày sau ông bị bắt, các lãnh đạo bị xử tử.
Đảo Réunion ở đâu?
Réunion là một hòn đảo ở Ấn Độ Dương, phía đông Madagascar, thuộc Pháp. Từ năm 1916, cả vua Thành Thái và vua Duy Tân cùng gia đình bị đưa đến đây sống lưu đày, cách quê hương hàng nghìn cây số.
Phong trào Duy Tân có liên quan đến vua Duy Tân không?
Không trực tiếp. Phong trào Duy Tân là phong trào canh tân đầu thế kỷ 20 do các nhà nho tiến bộ như Phan Châu Trinh khởi xướng, chủ trương mở mang dân trí, chấn hưng kinh tế. Vua Duy Tân là người khác, chỉ trùng tên gọi. Nhầm lẫn này khá phổ biến trên mạng.