QuyenThe.comQuyền Thế
Các vị vua thời Lê, Mạc và Tây Sơn

Vua Lê Thái Tông: lên ngôi năm mười tuổi, khoa thi 1442 và cái chết ở Lệ Chi Viên

Lê Thái Tông lên ngôi khi còn nhỏ, gỡ quyền phụ chính Lê Sát, mở khoa thi tiến sĩ 1442 rồi mất đột ngột ở Lệ Chi Viên. Chính sự, tranh luận và đánh giá.

Low angle view of an ancient brick gateway at the Temple of Literature in Hanoi, late afternoon light on weathered tiles, two visitors in silhouette walking through

Lê Thái Tông, tên thật Lê Nguyên Long, là vị vua thứ hai của nhà Lê sơ, lên ngôi năm 1433 khi khoảng mười tuổi và mất đột ngột năm 1442 trên đường đi tuần về, tại Lệ Chi Viên. Chín năm ở ngôi của ông chia làm hai nửa khá rõ: mấy năm đầu quyền lực nằm trong tay đại thần phụ chính, mấy năm sau nhà vua tự cầm việc nước, mở khoa thi tiến sĩ, chỉnh đốn luật lệ và đi đánh dẹp các vùng biên.

Tên ông thường được nhắc gắn với vụ án Lệ Chi Viên, vụ án làm Nguyễn Trãi bị xử tội. Bài này đặt trọng tâm vào nhà vua: một ấu chúa lớn lên trong triều đình đầy công thần, cách ông giành lại quyền từ tay phụ chính, những việc ông làm khi thân chính, và vì sao sử cũ đánh giá ông vừa có tài vừa có những điểm đáng chê.

Một vị vua nhỏ tuổi giữa các công thần

Lê Nguyên Long sinh năm 1423, là con thứ của Lê Lợi. Khi Lê Thái Tổ mất năm 1433, ông được đưa lên ngôi theo di chiếu, đặt niên hiệu Thiệu Bình. Một cậu bé khoảng mười tuổi không thể tự điều hành triều chính, nên quyền thực tế nằm trong tay Lê Sát, đại thần đứng đầu hàng công thần khai quốc, được giao làm phụ chính.

Lê Sát là người đã theo Lê Lợi từ những ngày đầu ở Lam Sơn, có công lớn trong chiến tranh. Tuy vậy, sử cũ chép ông ít học, cai quản triều đình theo lối nhà binh, chuyên quyền, gạt những người không cùng phe. Toàn thư chép về một số vụ đại thần bị giáng chức hoặc bị hại trong thời gian này, và coi đó là dấu hiệu của sự lộng quyền.

Bối cảnh này giúp hiểu vì sao các năm đầu đời Thái Tông ít chính sự nổi bật. Triều đình vẫn nằm trong tay những người cầm quân năm xưa, còn tầng lớp nho sĩ mới chỉ bắt đầu được dùng. Một vị vua nhỏ tuổi muốn thật sự làm vua thì sớm muộn phải đối diện với người phụ chính của mình.

Giành lại quyền: số phận của Lê Sát và Lê Ngân

Năm 1437, khi khoảng mười bốn, mười lăm tuổi, Lê Thái Tông ra tay. Lê Sát bị kể tội chuyên quyền, bị cách chức và buộc phải tự vẫn tại nhà. Cùng năm, một đại thần khác là Lê Ngân cũng bị buộc tội, theo sử chép là vì việc thờ cúng mong cho con gái trong cung được vua yêu, rồi cũng bị buộc tự tử. Hai vụ này đánh dấu việc nhà vua bắt đầu nắm quyền thực sự.

Cách hiểu về hai vụ này không hoàn toàn giống nhau. Sử cũ chủ yếu chép theo hướng các đại thần có lỗi, nhà vua sáng suốt trừ bỏ. Một số nhà nghiên cứu hiện nay lưu ý rằng đây cũng là cuộc thay đổi cán cân trong triều, khi lớp công thần võ tướng dần nhường chỗ cho lớp quan lại được tuyển chọn bằng học vấn, và những vị vua trẻ thường dựa vào nhóm mới để thoát khỏi nhóm cũ.

Dù hiểu theo hướng nào, từ sau năm 1437 Lê Thái Tông là người quyết định việc nước. Ông đổi niên hiệu thành Đại Bảo từ năm 1440. Những năm cuối Thiệu Bình và những năm Đại Bảo là thời gian các chính sách mang dấu ấn riêng của ông xuất hiện.

Chính sự khi thân chính

Khoa thi tiến sĩ năm 1442. Năm Nhâm Tuất 1442, triều đình mở khoa thi Hội lấy tiến sĩ, chọn được những người đỗ cao như trạng nguyên Nguyễn Trực. Hơn bốn mươi năm sau, năm 1484, Lê Thánh Tông cho dựng bia tiến sĩ ở Văn Miếu và khoa 1442 được khắc lên tấm bia sớm nhất. Vì thế khoa thi này thường được coi là mốc mở đầu cho hệ thống thi tiến sĩ đều đặn của nhà Lê.

Định lệ thi cử. Trước đó, năm 1438 triều đình đã đặt lệ thi Hương, thi Hội theo định kỳ, quy định các môn thi như kinh nghĩa, chiếu chế biểu, văn sách. Quy định này cho thấy ý định biến việc tuyển quan qua học vấn thành nếp, chứ không chỉ là các đợt sàng lọc nhất thời.

Chỉnh đốn luật lệ và sổ sách. Sử chép trong thời ông, triều đình định thêm nhiều điều lệ về kiện tụng, về quân lính, về ruộng đất. Những điều lệ này chưa thành một bộ luật hoàn chỉnh như Quốc triều hình luật về sau, nhưng là một phần nền móng của nó.

Đi đánh dẹp vùng biên. Lê Thái Tông nhiều lần thân chinh lên các vùng miền núi phía tây bắc để dẹp những thủ lĩnh địa phương không quy phục. Đối với triều đình đương thời, việc này là giữ yên biên cương; sử học hiện nay khi viết về các cuộc hành quân như vậy thường nêu cả góc nhìn của cư dân địa phương, những người có lợi ích riêng trước chính quyền trung ương.

Hậu cung và chuyện kế vị

Hậu cung của Lê Thái Tông là nơi tạo ra nhiều biến động về sau. Người con trưởng là Lê Nghi Dân, con bà Dương Thị Bí, từng được lập làm thái tử khi còn rất nhỏ, sau đó bị phế, bà mẹ cũng bị giáng. Ngôi thái tử chuyển sang Lê Bang Cơ, con bà Nguyễn Thị Anh. Một người con khác là Lê Tư Thành, con bà Ngô Thị Ngọc Dao, khi ấy còn là đứa trẻ sơ sinh, về sau chính là vua Lê Thánh Tông.

Sử cũ ghi lại những cuộc tranh giành trong cung, những lời gièm pha giữa các bà phi, và việc bà Ngô Thị Ngọc Dao từng phải lánh ra ngoài cung. Một số chi tiết, như chuyện bà ra ở chùa Huy Văn và sinh hoàng tử ở đó, thuộc loại vừa có trong sử vừa được dân gian tô điểm thêm, nên khi kể bạn nên phân biệt phần nào sử chép, phần nào là truyền ngôn.

Điều đáng chú ý là ba người con này về sau đều lần lượt ngồi trên ngai vàng: Bang Cơ là Lê Nhân Tông, Nghi Dân giết Nhân Tông để làm vua tám tháng, Tư Thành được đại thần đưa lên thay Nghi Dân. Những quyết định trong hậu cung của Thái Tông vì thế ảnh hưởng tới gần hai mươi năm chính sự của nhà Lê.

Cái chết ở Lệ Chi Viên: điều sử ghi và điều còn bàn

Năm 1442, Lê Thái Tông đi tuần ở miền đông, ghé thăm nơi ở của Nguyễn Trãi tại Côn Sơn, rồi trên đường về dừng nghỉ ở Lệ Chi Viên, một khu vườn vải ở vùng đất nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Người theo hầu vua đêm đó là Nguyễn Thị Lộ, vợ lẽ của Nguyễn Trãi, khi ấy giữ chức lễ nghi học sĩ trong cung. Nhà vua đột ngột qua đời, khi chưa tròn hai mươi tuổi.

Triều đình quy tội Nguyễn Thị Lộ giết vua, và Nguyễn Trãi bị xử tội tru di ba họ. Hơn hai mươi năm sau, năm 1464, Lê Thánh Tông xuống chiếu minh oan cho Nguyễn Trãi, cho tìm con cháu còn sống sót. Việc minh oan cho thấy chính triều Lê sau này cũng thừa nhận bản án năm 1442 là sai.

Nguyên nhân thật sự cái chết của nhà vua đến nay vẫn chưa có kết luận. Có ý kiến cho rằng ông mất vì bệnh đột ngột, có ý kiến nghi ngờ một âm mưu trong cung liên quan tới tranh chấp ngôi thái tử, có ý kiến cho rằng đó là cái cớ để thanh trừng một nhóm đại thần. Sử liệu không đủ để khẳng định giả thuyết nào; điều chắc chắn là cái chết ấy đẩy triều Lê vào một giai đoạn ấu chúa thứ hai liên tiếp.

Các mốc chính đời Lê Thái Tông

Bảng dưới tóm tắt các mốc thường được nhắc, theo Toàn thư và các bộ thông sử phổ biến. Năm tháng có thể chênh nhau đôi chút giữa các sách do cách quy đổi âm lịch.

NămSự kiệnÝ nghĩa
1423Lê Nguyên Long ra đờiCon thứ của Lê Lợi
1433Lên ngôi, niên hiệu Thiệu Bình, Lê Sát phụ chínhMở đầu thời ấu chúa
1437Lê Sát, Lê Ngân bị buộc tự vẫnNhà vua bắt đầu nắm quyền
1438Định lệ thi Hương, thi HộiĐặt nếp tuyển quan bằng thi cử
1440Đổi niên hiệu Đại BảoGiai đoạn thân chính
1442Khoa thi tiến sĩ; nhà vua mất ở Lệ Chi ViênKhoa thi đầu tiên được khắc bia ở Văn Miếu

Lê Thái Tông được táng ở Hựu Lăng trong khu Lam Kinh, gần lăng của cha. Miếu hiệu Thái Tông thường dành cho vị vua thứ hai của một triều, người được coi là có công củng cố cơ nghiệp.

Khi đối chiếu giữa các sách, bạn sẽ thấy mốc 1438 và 1442 đôi khi bị nhập làm một; thực ra một bên là năm ban định lệ, một bên là năm khoa thi tiến sĩ được tổ chức và về sau được khắc bia.

Sử gia nhìn Lê Thái Tông ra sao

Sử thần Ngô Sĩ Liên đánh giá Lê Thái Tông là người thông minh, quyết đoán, biết trừ bỏ quyền thần, chăm lo việc học và võ bị. Đồng thời, lời bình cũng chê ông ham sắc, việc hậu cung không được nghiêm, dẫn tới những tranh chấp kế vị và cuối cùng là cái chết đột ngột. Lối bình này phản ánh cách nhìn Nho giáo về đức của nhà vua, coi việc tề gia là gốc của trị quốc.

Sử học hiện nay thường nhìn ông như một vị vua chuyển tiếp: kết thúc thời công thần võ tướng nắm triều, mở đường cho tầng lớp nho sĩ qua khoa cử. Dù ở ngôi ngắn và chết trẻ, ông để lại một số nền tảng mà các đời sau, đặc biệt là Lê Thánh Tông, kế thừa và phát triển.

Đối với người đọc phổ thông, Lê Thái Tông thường chỉ được nhắc như một nhân vật phụ trong câu chuyện bi kịch của Nguyễn Trãi. Đặt ông vào đúng vị trí của một vị vua, với những quyết định cả đúng lẫn sai, giúp hiểu rõ hơn vì sao triều Lê sơ trải qua nhiều sóng gió như vậy trong ba mươi năm đầu.

Câu hỏi thường gặp

Lê Thái Tông là con của ai?

Lê Thái Tông tên thật là Lê Nguyên Long, con thứ của Lê Lợi tức Lê Thái Tổ. Ông được chọn nối ngôi thay cho người anh là Lê Tư Tề, theo sử chép vì Tư Tề tính nóng nảy và không được lòng các đại thần.

Lê Thái Tông lên ngôi năm bao nhiêu tuổi?

Ông sinh năm 1423 và lên ngôi năm 1433, tức khoảng mười tuổi, tuỳ cách tính tuổi ta hay tuổi tây mà sách ghi mười hoặc mười một. Vì còn nhỏ nên mấy năm đầu quyền hành nằm trong tay đại thần phụ chính Lê Sát.

Vụ án Lệ Chi Viên xảy ra năm nào?

Vụ việc xảy ra năm 1442, khi Lê Thái Tông đột ngột qua đời tại Lệ Chi Viên trên đường đi tuần về. Nguyễn Thị Lộ bị quy tội, Nguyễn Trãi bị xử tru di ba họ. Năm 1464, Lê Thánh Tông chính thức minh oan cho Nguyễn Trãi.

Khoa thi tiến sĩ đầu tiên của nhà Lê là năm nào?

Khoa thi thường được coi là mở đầu là khoa năm Nhâm Tuất 1442 dưới thời Lê Thái Tông. Đây là khoa thi được khắc trên tấm bia tiến sĩ sớm nhất ở Văn Miếu, dựng năm 1484 dưới thời Lê Thánh Tông.

Lê Thái Tông có mấy người con làm vua?

Ba người con của ông lần lượt lên ngôi: Lê Bang Cơ là vua Lê Nhân Tông, Lê Nghi Dân làm vua tám tháng sau khi giết Nhân Tông, và Lê Tư Thành là vua Lê Thánh Tông. Riêng Nghi Dân thường không được sử cũ coi là vua chính thống.

Lăng Lê Thái Tông nằm ở đâu?

Lăng của ông là Hựu Lăng, nằm trong khu di tích Lam Kinh ở tỉnh Thanh Hoá, cùng khu với lăng của Lê Thái Tổ và một số vua Lê sơ khác. Khi đến Lam Kinh, bạn có thể đi một vòng các lăng để thấy mối liên hệ giữa các đời vua.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138