Lê Nhân Tông, tên thật Lê Bang Cơ, lên ngôi năm 1442 khi mới hơn một tuổi, trị vì đến năm 1459 thì bị người anh cùng cha là Lê Nghi Dân giết trong một cuộc chính biến ban đêm. Trong mười một năm đầu, mẹ ông là thái hậu Nguyễn Thị Anh buông rèm nhiếp chính; sáu năm sau nhà vua tự điều hành. Sử cũ khá ưu ái quãng thời gian này, gọi là thời yên ổn, dù bên trong triều đình vẫn có những vụ án lớn.
Lê Nhân Tông ít được biết đến hơn cha là Lê Thái Tông hay em là Lê Thánh Tông. Nhưng đời ông là một ví dụ điển hình về cách quyền lực vận hành khi vua còn bế ngửa: ai thực sự quyết định, quan hệ giữa thái hậu và các công thần ra sao, và vì sao một triều đình tưởng bình yên lại kết thúc bằng một vụ giết vua.
Lên ngôi trong một cuộc khủng hoảng
Lê Bang Cơ sinh năm 1441, là con của Lê Thái Tông và bà Nguyễn Thị Anh. Trước đó, ngôi thái tử thuộc về người anh lớn là Lê Nghi Dân, nhưng Nghi Dân bị phế, ngôi thái tử chuyển sang Bang Cơ khi cậu còn chưa đầy một tuổi. Năm 1442, Lê Thái Tông đột ngột qua đời ở Lệ Chi Viên, các đại thần đưa thái tử lên ngôi, đặt niên hiệu Thái Hoà từ năm sau.
Hoàn cảnh lên ngôi đặc biệt khó: một vị vua chết không rõ nguyên nhân, một vụ án tru di đang diễn ra với Nguyễn Trãi, một triều đình còn nhiều công thần thời khởi nghĩa có uy quyền riêng, và một hoàng đế chưa biết nói. Trong tình thế ấy, vai trò của người mẹ trở thành trục chính của triều đình.
Một số nhà nghiên cứu về sau đặt câu hỏi liệu bà Nguyễn Thị Anh có liên quan gì đến vụ Lệ Chi Viên, vì bà là người hưởng lợi rõ nhất khi con mình đang là thái tử. Đây chỉ là giả thuyết dựa trên suy luận, chính sử không chép điều gì như vậy, nên khi kể cần nói rõ đó là ý kiến của một số người đời sau, không phải sự kiện đã được ghi nhận.
Thái hậu Nguyễn Thị Anh nhiếp chính
Thái hậu Nguyễn Thị Anh buông rèm coi chầu, tức ngồi sau tấm rèm khi vua thiết triều để thay vua quyết định. Bên cạnh bà là các đại thần thời khai quốc như Trịnh Khả, Nguyễn Xí, Đinh Liệt. Sử cũ ghi nhận trong thời gian bà nhiếp chính, triều đình giữ được nề nếp, khoa cử vẫn tổ chức, việc nước không có biến lớn.
Mặt khác, đây cũng là giai đoạn có những vụ án nặng nề. Năm 1451, đại thần Trịnh Khả, người đã theo Lê Lợi từ những ngày đầu, cùng con trai là Trịnh Khắc Phục bị giết vì bị buộc tội. Sử về sau cho rằng đây là án oan, và chính Lê Nhân Tông khi thân chính đã cho phục lại chức tước cho gia đình họ. Vụ án này cho thấy quan hệ giữa thái hậu nhiếp chính và lớp công thần không hề êm thấm.
Việc một người phụ nữ cầm quyền thay con không phải điều hiếm trong lịch sử các triều đại Việt Nam, nhưng mỗi trường hợp có cách hiểu riêng. Với bà Nguyễn Thị Anh, sử cũ vừa ghi công giữ yên triều chính, vừa ghi những quyết định khắt khe với công thần. Hậu thế có người nhìn bà như người nhiếp chính có năng lực, có người nhấn mạnh tính chuyên quyền; tư liệu không đủ để chốt một chiều.
Những việc đáng chú ý trong thời Thái Hoà và Diên Ninh
Khoa cử tiếp tục theo nếp. Các khoa thi Hội vẫn được tổ chức trong thời Nhân Tông, chọn thêm tiến sĩ cho bộ máy. Điều này cho thấy những gì Lê Thái Tông đặt ra không bị bỏ dở khi vua còn nhỏ, và tầng lớp nho sĩ tiếp tục lớn dần trong triều.
Nhà vua thân chính. Khoảng năm 1453, khi Nhân Tông lớn hơn, thái hậu trao lại quyền. Năm sau đổi niên hiệu thành Diên Ninh, đánh dấu giai đoạn vua tự điều hành. Một trong những việc đầu tiên là xem xét lại các án cũ, trong đó có án của Trịnh Khả.
Chép sử. Năm 1455, triều đình giao cho Phan Phu Tiên biên soạn tiếp quốc sử từ đời Trần cho đến khi quân Minh rút về nước. Bộ sử này về sau là một trong những nguồn để Ngô Sĩ Liên soạn Đại Việt sử ký toàn thư dưới thời Lê Thánh Tông.
Quan hệ với phương nam. Năm 1446, triều đình có cuộc hành quân về phía nam đánh Champa, theo sử Việt là để đáp lại những cuộc tiến quân trước đó của phía Champa vào vùng biên. Các sử liệu Việt và những nghiên cứu về Champa ngày nay có góc nhìn khác nhau về nguyên nhân và kết quả, nên khi đọc cần đối chiếu nhiều nguồn.
Đêm tháng mười năm 1459
Lê Nghi Dân, người anh từng bị phế ngôi thái tử, được phong tước vương và ra ở ngoài cung. Theo sử chép, ông nuôi chí đòi lại ngôi, kết giao với một số người bất mãn trong triều. Một đêm tháng mười năm Kỷ Mão, 1459, nhóm của Nghi Dân bắc thang trèo vào cung, giết Lê Nhân Tông cùng thái hậu Nguyễn Thị Anh. Nhà vua khi ấy khoảng mười tám tuổi.
Nghi Dân lên ngôi, đặt niên hiệu Thiên Hưng, sai sứ sang nhà Minh xin phong. Ông cũng cố gắng lấy lòng triều thần bằng việc ban thưởng và thay đổi một số chức vụ. Tuy vậy, các đại thần thời khai quốc còn lại như Nguyễn Xí, Đinh Liệt không chấp nhận việc giết vua để cướp ngôi.
Chỉ tám tháng sau, năm 1460, nhóm đại thần này hành động: bắt và giết những người thân tín của Nghi Dân trong triều, phế Nghi Dân và đón người em nhỏ tuổi hơn là Lê Tư Thành lên ngôi, tức vua Lê Thánh Tông. Nghi Dân bị buộc phải chết. Sử cũ không xếp Nghi Dân vào hàng vua chính thống, chỉ gọi bằng tước hầu bị giáng, dù ông thực sự đã ngồi trên ngai vàng một thời gian.
Ba người con của Lê Thái Tông và con đường đến ngai vàng
Đời Lê Nhân Tông chỉ có thể hiểu trọn khi đặt cạnh hai người anh em của ông. Bảng dưới so sánh ba trường hợp theo sử liệu phổ biến.
| Người | Mẹ | Con đường lên ngôi | Kết cục |
|---|---|---|---|
| Lê Nghi Dân | Dương Thị Bí | Bị phế thái tử, sau giết vua để tự lập | Bị đại thần phế, buộc chết năm 1460 |
| Lê Bang Cơ (Nhân Tông) | Nguyễn Thị Anh | Được lập thái tử, lên ngôi khi hơn một tuổi | Bị giết năm 1459 |
| Lê Tư Thành (Thánh Tông) | Ngô Thị Ngọc Dao | Được đại thần đón lên sau khi phế Nghi Dân | Trị vì 38 năm, mất năm 1497 |
Bảng cho thấy ngôi vua đầu thời Lê sơ phụ thuộc rất nhiều vào hậu cung và vào thái độ của nhóm đại thần, chứ không chỉ vào thứ tự sinh. Đó cũng là lý do vì sao các luật lệ về kế vị và vai trò của hoàng hậu, thái hậu trở thành chủ đề được bàn nhiều trong các triều đại sau.
Khi đọc tên Nghi Dân trên các bảng niên biểu, bạn sẽ thấy có sách ghi niên hiệu Thiên Hưng, có sách bỏ qua. Cách xử lý này phụ thuộc vào quan điểm chính thống của người biên soạn, không phải do thiếu tư liệu.
Muốn đọc kỹ về Lê Nhân Tông thì tìm ở đâu
Nguồn chính để tìm hiểu đời Lê Nhân Tông là phần bản kỷ trong Đại Việt sử ký toàn thư, bộ sử do Ngô Sĩ Liên hoàn thành dưới thời Lê Thánh Tông và được các sử thần đời sau bổ sung. Vì được soạn chỉ vài chục năm sau các sự kiện, phần này khá chi tiết về các vụ án, các kỳ thi, các cuộc hành quân, nhưng cũng mang quan điểm của triều đình nhà Lê, nhất là khi viết về Nghi Dân.
Nguồn thứ hai thường dùng để đối chiếu là Khâm định Việt sử thông giám cương mục do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn ở thế kỷ XIX. Bộ này chép lại các sự kiện theo lối cương và mục, kèm những lời phê của vua Tự Đức và các sử thần. Lời phê nhiều khi khác với lời bình trong Toàn thư, nên đặt hai bộ cạnh nhau giúp thấy cách người đời sau đánh giá lại cùng một sự kiện.
Khi đọc các bài viết phổ thông, bạn có thể dùng ba câu hỏi đơn giản để kiểm tra. Năm tháng có khớp với niên biểu trong các bộ thông sử không? Chi tiết đang đọc là sử chép hay là suy luận của người viết? Lời đánh giá là của sử thần xưa, của nhà nghiên cứu hiện đại hay của chính tác giả bài viết? Phân biệt được ba tầng này là đã đọc sử đúng cách hơn rất nhiều người.
Hậu thế đánh giá Lê Nhân Tông
Sử thần thời Lê nhìn Lê Nhân Tông với nhiều thiện cảm. Lời bình trong Toàn thư khen nhà vua có tính khoan hoà, nhân hậu, trong nước yên ổn, coi thời Thái Hoà, Diên Ninh là giai đoạn bình trị. Miếu hiệu Nhân Tông, chữ nhân nghĩa là lòng thương người, cũng phản ánh cách triều đình muốn ghi nhớ ông.
Sử học hiện nay thường bổ sung thêm một góc nhìn: phần lớn thời gian ông ở ngôi, quyền thực thuộc về thái hậu và các đại thần, nên công hay tội của giai đoạn ấy không thể quy hết cho cá nhân nhà vua. Sáu năm thân chính quá ngắn để thấy rõ đường lối riêng. Cái chết của ông lại phơi bày điểm yếu lớn nhất của triều Lê sơ lúc đó: chuyện kế vị chưa có lề luật vững.
Lê Nhân Tông được táng ở Lam Kinh, cùng khu với cha và ông nội. Đối với người tham quan, khu lăng mộ các vua Lê sơ là nơi tốt để nhớ rằng phía sau những cái tên lừng lẫy như Lê Lợi hay Lê Thánh Tông còn có những đời vua ngắn ngủi, nhiều biến cố, nhưng là một phần không thể thiếu của câu chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Lê Nhân Tông lên ngôi lúc mấy tuổi?
Ông sinh năm 1441 và lên ngôi năm 1442, tức khi mới hơn một tuổi. Đây là một trong những trường hợp vua lên ngôi nhỏ tuổi nhất trong lịch sử Việt Nam, nên mẹ ông là thái hậu Nguyễn Thị Anh phải buông rèm nhiếp chính.
Ai giết vua Lê Nhân Tông?
Theo sử chép, người anh cùng cha là Lê Nghi Dân cùng nhóm thân tín đã trèo vào cung giết nhà vua và thái hậu vào một đêm tháng mười năm 1459. Sau đó Nghi Dân tự lập làm vua, nhưng chỉ tám tháng thì bị các đại thần phế bỏ.
Nguyễn Thị Anh là ai?
Bà là phi của Lê Thái Tông, mẹ của Lê Nhân Tông, được tôn làm hoàng thái hậu và nhiếp chính khi con còn nhỏ. Sử ghi bà giữ được triều chính ổn định nhưng cũng có những quyết định khắt khe với công thần, như vụ án Trịnh Khả năm 1451.
Thời Lê Nhân Tông có thịnh trị không?
Sử cũ thời Lê đánh giá đây là thời yên ổn, ít biến loạn, khoa cử vẫn đều. Tuy nhiên các nhà nghiên cứu lưu ý trong triều vẫn có những vụ án lớn, và việc kế vị chưa vững dẫn đến chính biến năm 1459, nên không nên coi đó là thời bình yên tuyệt đối.
Lê Nghi Dân có được tính là vua không?
Ông thực sự ngồi trên ngai vàng khoảng tám tháng với niên hiệu Thiên Hưng, nhưng các bộ sử thời Lê không coi ông là vua chính thống vì giết vua để giành ngôi. Một số bảng niên biểu hiện đại vẫn liệt kê ông kèm ghi chú.