QuyenThe.comQuyền Thế
Đọc lịch sử vua chúa cho đúng

Vua, hoàng đế, vương, chúa khác nhau thế nào: hiểu đúng danh xưng khi đọc sử

Hoàng đế, vương, chúa, thái thượng hoàng, thiên hoàng, sa hoàng không cùng nghĩa. Bài giải thích từng danh xưng, vì sao chúa Trịnh không làm vua và cách dịch cho đúng.

Empty carved throne on a raised dais inside a red and gold palace hall, low angle from the floor, sunlight slanting through tall doors, a guide seen from behind in the distance

Trong tiếng Việt, “vua” là từ chung chỉ người đứng đầu một nước quân chủ, còn hoàng đế, vương, chúa là những danh xưng có cấp bậc và ý nghĩa chính trị khác nhau. Hoàng đế là ngôi cao nhất, tự coi ngang hàng với thiên tử phương Bắc; vương là tước thấp hơn, có thể là vua một nước được phong hoặc tước của người trong hoàng tộc; chúa là cách gọi những người nắm thực quyền như chúa Trịnh, chúa Nguyễn mà không ngồi ngai vàng.

Hiểu đúng danh xưng giúp bạn đọc sử chính xác hơn: vì sao Ngô Quyền xưng vương còn Đinh Bộ Lĩnh xưng đế, vì sao triều đình Đại Việt có lúc xưng đế trong nước mà nhận phong vương với bên ngoài, vì sao chúa Trịnh mạnh hơn vua Lê mà vẫn không làm vua. Bài này cũng đối chiếu với các danh xưng nước ngoài hay gặp khi dịch.

Hoàng đế: ngôi cao nhất và ý nghĩa của việc xưng đế

Nguồn gốc danh hiệu. Danh hiệu hoàng đế được dùng từ khi vua Tần thống nhất Trung Hoa năm 221 trước Công nguyên, ghép hai chữ hoàng và đế vốn chỉ các bậc vua thánh thời cổ. Từ đó, hoàng đế là người tự coi mình nhận mệnh trời cai trị thiên hạ, không đứng dưới ai.

Xưng đế là tuyên bố ngang hàng. Với các nước láng giềng của Trung Hoa, xưng đế có ý nghĩa khẳng định không chịu thần phục. Lý Bí xưng Nam Việt Đế năm 544, sử gọi là Lý Nam Đế; Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế năm 968, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt. Những mốc này được sử Việt coi là quan trọng chính vì ý nghĩa của danh hiệu.

Ngôn ngữ đi kèm ngôi đế. Hoàng đế tự xưng là trẫm, gọi quần thần là khanh; lệnh vua ban ra gọi là chiếu, chế, dụ; quần thần gọi vua là bệ hạ, hoàng thượng. Mẹ vua là hoàng thái hậu, vợ chính là hoàng hậu, con trai được chọn nối ngôi là hoàng thái tử. Những từ này xuất hiện dày đặc trong sử cũ và là dấu hiệu nhận ra ngôi đế.

Triều Nguyễn và ngôi đế. Năm 1802, Nguyễn Ánh lên ngôi, đặt niên hiệu Gia Long, dùng danh hiệu hoàng đế. Các vua Nguyễn đến Bảo Đại đều mang danh hiệu này, kể cả trong thời kỳ quyền lực thực tế bị hạn chế dưới chế độ bảo hộ của Pháp.

Vương: từ vua một nước đến tước của hoàng thân

Vương là danh xưng có nhiều tầng nghĩa. Ở tầng thứ nhất, vương là vua của một nước nhưng ở vị trí thấp hơn hoàng đế, như vua chư hầu trong hệ thống của Trung Hoa cổ. Ngô Quyền sau chiến thắng Bạch Đằng xưng vương năm 939, chưa xưng đế; giới nghiên cứu thường hiểu đây là bước khẳng định độc lập thận trọng trong bối cảnh thời đó.

Ở tầng thứ hai là danh hiệu trong quan hệ bang giao. Từ thời Lý, triều đình phương Bắc phong cho vua nước ta tước An Nam quốc vương; các triều sau tiếp tục quan hệ sách phong với những danh hiệu tương tự. Trong khi đó, ở trong nước, vua Đại Việt vẫn xưng hoàng đế, đặt niên hiệu, dùng nghi lễ của thiên tử. Cách làm này thường được tóm gọn là trong xưng đế, ngoài xưng vương, một ứng xử ngoại giao giúp giữ hoà hiếu mà không từ bỏ vị thế trong nước.

Ở tầng thứ ba, vương là tước phong cho người trong hoàng tộc hoặc người có công lớn. Thời Trần, nhiều hoàng thân được phong vương, như Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn. Thời Lê trung hưng, các chúa Trịnh nhận tước vương từ vua Lê: Trịnh Tùng là Bình An vương, Trịnh Sâm là Tĩnh Đô vương. Đọc sử, bạn cần nhìn ngữ cảnh để biết chữ vương đang được dùng theo tầng nghĩa nào.

Trong thời Bắc thuộc và những năm đầu độc lập còn có các trường hợp xưng vương của thủ lĩnh khởi nghĩa, như Hai Bà Trưng mà sử thường gọi là Trưng Vương. Danh xưng ấy nói lên việc nắm quyền làm chủ một vùng đất và lập ra một chính quyền riêng, chứ chưa phải là hệ thống triều nghi đầy đủ như các triều đại về sau. Vì vậy, cùng một chữ vương nhưng đặt vào thế kỷ 1 và thế kỷ 17 sẽ mang những nội dung chính trị rất khác nhau.

Chúa: thực quyền đứng sau ngai vàng

Chữ chúa trong tiếng Việt vốn có nghĩa là người làm chủ. Trong lịch sử, từ này được dùng phổ biến nhất cho các chúa Trịnh ở Đàng Ngoài và các chúa Nguyễn ở Đàng Trong trong khoảng thế kỷ 16 đến 18. Cụm từ vua Lê chúa Trịnh mô tả một cấu trúc quyền lực đặc biệt: vua Lê giữ ngôi hoàng đế, chủ trì lễ nghi, ban niên hiệu; chúa Trịnh nắm quân đội, bổ nhiệm quan lại, điều hành chính sự qua phủ chúa.

Vì sao chúa Trịnh không phế vua Lê để tự làm vua? Sử học đưa ra nhiều cách giải thích. Danh nghĩa phù Lê là nền tảng chính danh của họ Trịnh từ cuộc chiến với nhà Mạc; phế vua Lê có thể làm mất sự ủng hộ của sĩ phu và các thế lực địa phương vốn gắn bó với triều Lê. Ngoài ra, quan hệ bang giao với phương Bắc dựa trên danh nghĩa vua Lê. Những yếu tố này cùng nhau giữ cho cấu trúc vua – chúa kéo dài hơn hai thế kỷ.

Các chúa Nguyễn ở Đàng Trong ban đầu cũng danh nghĩa phục tùng vua Lê và dùng niên hiệu vua Lê. Đến năm 1744, chúa Nguyễn Phúc Khoát xưng vương, thường được gọi là Võ vương, và tổ chức lại bộ máy theo quy mô một triều đình, dù vẫn chưa xưng đế. Phải đến Gia Long năm 1802, họ Nguyễn mới chính thức lên ngôi hoàng đế. Đây là ví dụ cho thấy danh xưng thay đổi từng bước theo tương quan quyền lực.

Các danh xưng hay gặp trong sử Việt

Bảng dưới gom những danh xưng gặp nhiều nhất khi đọc về người cầm quyền thời quân chủ ở Việt Nam, kèm ví dụ và lưu ý khi đọc.

Danh xưngNghĩa khái quátVí dụLưu ý khi đọc
Hoàng đếNgôi cao nhất, tự coi nhận mệnh trờiĐinh Tiên Hoàng, Lý Thái Tổ, Gia LongĐi kèm trẫm, chiếu, niên hiệu, Thái miếu
VươngVua một nước cấp thấp hơn đế, hoặc tước hoàng thân, quyền thầnNgô Quyền, Hưng Đạo vương, Bình An vương Trịnh TùngXem ngữ cảnh để biết nghĩa nào
ChúaNgười nắm thực quyền, không ngồi ngai vàngCác chúa Trịnh, chúa NguyễnChúa thường mang tước vương
Thái thượng hoàngVua đã nhường ngôi nhưng vẫn tham dự chính sựCác thượng hoàng thời TrầnCó hai người cùng ở ngôi cao, cần biết ai quyết việc gì
Hoàng thái hậuMẹ của vua đang trị vìThái hậu nhiếp chính khi vua nhỏ tuổiCó lúc nắm quyền thực tế đáng kể
Nữ hoàngNgười nữ ở ngôi vuaLý Chiêu HoàngTrường hợp duy nhất ở ngôi chính thức trong sử Việt

Thái thượng hoàng là đặc trưng nổi bật của nhà Trần: vua thường nhường ngôi cho con khi còn khoẻ, lên làm thượng hoàng để kèm cặp vua mới. Danh mục về chuyển giao quyền lực của trang bàn sâu hơn về cơ chế này; ở đây chỉ cần nhớ rằng khi sử chép “thượng hoàng” và “vua” trong cùng một năm, đó là hai người khác nhau.

Đối chiếu danh xưng nước ngoài khi dịch

Khi đọc về quân vương các nước, danh xưng được dịch sang tiếng Việt theo những cách đã quen. Hiểu nghĩa gốc giúp bạn tránh gán cấp bậc sai:

  • Emperor và King: emperor thường dịch là hoàng đế, chỉ người đứng đầu một đế quốc gồm nhiều vùng, nhiều dân tộc; king dịch là vua hoặc quốc vương, đứng đầu một vương quốc. Charlemagne được tôn làm hoàng đế năm 800; Napoleon tự lên ngôi hoàng đế năm 1804, phân biệt với các vua nước Pháp trước đó.
  • Thiên hoàng và tướng quân: ở Nhật Bản, thiên hoàng là ngôi vua mang tính thiêng liêng và nghi lễ, còn trong nhiều thế kỷ quyền điều hành thuộc về tướng quân đứng đầu Mạc phủ. Cấu trúc này có điểm gần với quan hệ vua Lê chúa Trịnh, dù khác nhau nhiều về chi tiết.
  • Sa hoàng: phiên âm từ tsar, danh hiệu của quân chủ Nga; Ivan IV là người đầu tiên chính thức đăng quang với danh hiệu này năm 1547. Về cấp bậc, sa hoàng tương đương hoàng đế.
  • Pharaoh: danh xưng dùng cho vua Ai Cập cổ đại, thường giữ nguyên trong tiếng Việt, đôi khi phiên là pha-ra-ông.
  • Sultan: danh hiệu quân chủ ở nhiều nước Hồi giáo, như các sultan của đế quốc Ottoman; tiếng Việt thường giữ nguyên hoặc phiên là xun-tan.
  • Khả hãn: danh xưng của người đứng đầu các dân tộc du mục thảo nguyên, như Thành Cát Tư Hãn của người Mông Cổ.

Khi viết, nên giữ danh xưng gốc ở lần đầu kèm cách dịch, để người đọc hiểu rằng hoàng đế La Mã, hoàng đế Trung Hoa và hoàng đế Đại Việt có cùng tên gọi trong tiếng Việt nhưng nằm trong những hệ thống chính trị rất khác nhau.

Những nhầm lẫn danh xưng thường gặp

Nhầm lẫn phổ biến nhất là gọi các chúa Trịnh, chúa Nguyễn là vua. Về thực quyền, chúa có thể mạnh hơn vua, nhưng về danh nghĩa, chúa không ở ngôi hoàng đế, không có niên hiệu riêng, không có Thái miếu như vua. Gọi Trịnh Sâm là vua Trịnh Sâm là sai danh nghĩa; nên gọi là chúa Trịnh Sâm hoặc Tĩnh Đô vương Trịnh Sâm.

Nhầm lẫn thứ hai là coi mọi người mang tước vương là vua. Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn là hoàng thân, tướng quốc, không phải vua. Nhiều câu chuyện trên mạng gọi ông là vua Trần Hưng Đạo, vừa sai danh nghĩa vừa làm mờ đi vai trò thật sự của ông trong triều Trần.

Nhầm lẫn thứ ba là coi việc nhận phong vương từ phương Bắc là bằng chứng của sự lệ thuộc toàn diện. Như đã nói, quan hệ sách phong thời quân chủ là một khuôn khổ ngoại giao, và các triều đại Đại Việt vẫn giữ ngôi đế, niên hiệu, luật pháp riêng. Giới nghiên cứu có những cách diễn giải khác nhau về mức độ ý nghĩa của các danh hiệu bang giao, nên khi viết, bạn nên mô tả cơ chế thay vì gắn nhãn một chiều.

Câu hỏi thường gặp

Vua và hoàng đế có phải là một không?

Trong tiếng Việt thông thường, vua là từ chung chỉ người đứng đầu nước quân chủ. Hoàng đế là danh xưng cụ thể, cao nhất. Một vị vua Đại Việt xưng hoàng đế thì gọi vua hay hoàng đế đều đúng, nhưng không phải mọi người được gọi là vua đều mang danh hiệu hoàng đế.

Vì sao Ngô Quyền chỉ xưng vương?

Sử không ghi rõ lý do. Giới nghiên cứu thường cho rằng xưng vương là bước khẳng định độc lập thận trọng sau nghìn năm Bắc thuộc, khi bộ máy nhà nước còn mới. Đến năm 968, Đinh Bộ Lĩnh mới xưng hoàng đế và đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt.

Chúa Trịnh có phải là vua không?

Không. Các chúa Trịnh nắm thực quyền ở Đàng Ngoài, mang tước vương do vua Lê phong, nhưng ngôi hoàng đế vẫn thuộc về vua Lê. Vì vậy cách gọi chuẩn là chúa Trịnh hoặc gọi theo tước vương, không gọi là vua.

Thái thượng hoàng có quyền gì?

Thái thượng hoàng là vua đã nhường ngôi. Dưới thời Trần, thượng hoàng vẫn tham dự những việc lớn, đặc biệt về quân sự và bổ nhiệm, trong khi vua trẻ lo việc thường ngày. Mức độ quyền lực thay đổi tuỳ từng cặp thượng hoàng và vua.

Trẫm và khanh nghĩa là gì?

Trẫm là từ hoàng đế tự xưng, chỉ vua mới được dùng. Khanh là từ vua gọi các quần thần, mang sắc thái thân mật trong khuôn khổ trang trọng. Những từ này xuất hiện nhiều trong chiếu chỉ, lời dụ được sử cũ chép lại.

Lý Chiêu Hoàng có phải nữ hoàng duy nhất của Việt Nam không?

Theo chính sử, Lý Chiêu Hoàng là người nữ duy nhất chính thức ở ngôi vua trong lịch sử các triều đại Việt Nam. Bà lên ngôi khi còn nhỏ và nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh, tức vua Trần Thái Tông, mở đầu nhà Trần. Hai Bà Trưng xưng vương trong thời Bắc thuộc là trường hợp khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138