QuyenThe.comQuyền Thế
Mười ba vị vua triều Nguyễn

Vua Hàm Nghi: vị vua thiếu niên, chiếu Cần Vương và hơn nửa thế kỷ lưu đày ở Algérie

Hàm Nghi lên ngôi năm 1884 khi còn thiếu niên, rời kinh thành năm 1885, bị bắt năm 1888 rồi sống lưu đày ở Algérie đến năm 1943, nơi ông trở thành một hoạ sĩ.

Dense green mountain forest in western Quang Tri with a misty river valley below, a hiker in a dark jacket standing on a rocky ridge seen from behind, overcast soft light

Hàm Nghi là niên hiệu của Nguyễn Phúc Ưng Lịch (1871–1943), vị vua thứ tám triều Nguyễn, lên ngôi năm 1884 khi mới mười hai, mười ba tuổi. Năm 1885, ông rời kinh thành Huế và chiếu Cần Vương được ban ra dưới danh nghĩa của ông, kêu gọi sĩ phu và dân chúng giúp vua chống Pháp. Năm 1888, ông bị bắt và bị đưa sang Algérie, sống ở đó hơn năm mươi năm cho đến khi mất.

Trong mười ba vị vua triều Nguyễn, Hàm Nghi là một trong những người được hậu thế đánh giá tích cực nhất. Dù vậy, câu chuyện của ông vẫn có những tầng cần đọc kỹ: vai trò của một cậu bé mười ba tuổi bên cạnh các phụ chính, và cuộc đời ít được biết của ông ở Bắc Phi, nơi ông trở thành một hoạ sĩ.

Lên ngôi trong vòng tay các phụ chính

Ưng Lịch sinh năm 1871, là con của Kiên Thái vương Hồng Cai và là em ruột của vua Đồng Khánh sau này. Khi vua Kiến Phúc mất tháng 7 năm 1884, các phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết chọn ông lên ngôi tháng 8 năm 1884, đặt niên hiệu Hàm Nghi. Việc chọn ông diễn ra mà không chờ sự đồng ý của phía Pháp như hiệp ước vừa ký quy định, khiến quan hệ giữa triều đình và người Pháp càng căng thẳng.

Một cậu bé chưa đầy mười ba tuổi khó có thể tự mình điều hành triều chính. Thực quyền khi ấy nằm ở các phụ chính, đặc biệt Tôn Thất Thuyết, người nắm quân đội và chủ trương chuẩn bị kháng chiến. Ông cho xây dựng căn cứ Tân Sở ở vùng núi Cam Lộ, Quảng Trị, tích trữ lương thực và vũ khí để phòng khi phải rời kinh thành.

Hiểu điều này giúp bạn đọc đúng các văn bản ban ra dưới danh nghĩa Hàm Nghi: chúng phản ánh chủ trương của triều đình kháng chiến, trong đó nhà vua là biểu tượng trung tâm. Điều đó không làm giảm ý nghĩa của ông, mà cho thấy rõ hơn vị trí đặc biệt của một ông vua thiếu niên được đặt vào giữa cơn bão lịch sử.

Từ đêm kinh thành thất thủ đến chiếu Cần Vương

Các sự kiện tháng 7 năm 1885 diễn ra rất nhanh. Có thể sắp lại theo trình tự để dễ hình dung:

  1. Đầu tháng 7 năm 1885, tướng Pháp de Courcy đến Huế với thái độ cứng rắn, đòi triều đình phải tuân phục; quan hệ hai bên lên đến điểm căng thẳng nhất.
  2. Đêm mùng 4 rạng sáng mùng 5 tháng 7 năm 1885, quân triều đình do Tôn Thất Thuyết chỉ huy bất ngờ tấn công đồn Mang Cá và toà Khâm sứ của Pháp.
  3. Cuộc tấn công không thành, quân Pháp phản công, chiếm kinh thành; nhiều người chết, cung điện và kho tàng bị cướp phá.
  4. Sáng mùng 5 tháng 7, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi cùng một phần hoàng gia rời kinh thành, ra Tân Sở ở Quảng Trị.
  5. Ngày 13 tháng 7 năm 1885, chiếu Cần Vương được ban ra dưới danh nghĩa Hàm Nghi, kêu gọi văn thân, sĩ phu và dân chúng đứng lên giúp vua chống Pháp.
  6. Sau đó, vua và đoàn tuỳ tùng chuyển ra vùng rừng núi miền tây Quảng Bình cũ (nay thuộc tỉnh Quảng Trị), sống trong điều kiện thiếu thốn và liên tục di chuyển.

Chiếu Cần Vương có sức lan toả lớn. Trong mười năm sau đó, nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ dưới ngọn cờ giúp vua, tiêu biểu như khởi nghĩa Ba Đình, Bãi Sậy, Hương Khê. Lịch sử các cuộc khởi nghĩa này là một chủ đề rộng, thường được sách giáo khoa gọi chung là phong trào Cần Vương.

Ba năm trong rừng và ngày bị bắt

Từ năm 1885 đến năm 1888, Hàm Nghi sống trong các vùng núi hiểm trở, được các thủ lĩnh địa phương và một nhóm cận thần bảo vệ. Tôn Thất Thuyết sang Trung Quốc để tìm sự hỗ trợ, giao việc bảo vệ nhà vua cho hai người con là Tôn Thất Đạm và Tôn Thất Thiệp. Phía Pháp nhiều lần tổ chức truy lùng, đồng thời cũng tìm cách dụ ông trở về.

Cuối năm 1885, phía Pháp đưa anh ông là Ưng Kỷ lên ngôi, niên hiệu Đồng Khánh. Từ đây, trên danh nghĩa có hai vị vua cùng lúc: một vua ở kinh thành có sự công nhận của chính quyền bảo hộ, và một vua trong rừng núi được phong trào kháng chiến tôn phò.

Tháng 11 năm 1888, Hàm Nghi bị bắt sau khi một người từng phục vụ trong đoàn tuỳ tùng là Trương Quang Ngọc dẫn quân Pháp đến nơi ông ở. Tôn Thất Thiệp hy sinh trong lúc bảo vệ nhà vua. Các nguồn tư liệu ghi rằng khi bị bắt và đưa về, ông giữ thái độ im lặng, không nhận mình là vua trước người Pháp. Nhiều câu nói được gán cho ông trong lúc này lưu truyền rộng, nhưng phần lớn khó kiểm chứng, nên bạn nên coi là lời truyền.

Hơn nửa thế kỷ ở Algérie: một cuộc đời khác

Bị đưa đi xa. Cuối năm 1888, ông bị đưa xuống tàu, đến Alger (thủ đô Algérie, khi đó thuộc Pháp) vào đầu năm 1889. Ông sống ở đây đến khi mất năm 1943, tức hơn năm mươi tư năm, lâu gấp mười mấy lần thời gian ông ở ngôi.

Trở thành hoạ sĩ. Ở Alger, ông học hội hoạ với một hoạ sĩ người Pháp và theo đuổi nghề vẽ nghiêm túc suốt đời. Ông vẽ chủ yếu tranh phong cảnh, cũng làm điêu khắc, có tranh từng được trưng bày ở triển lãm tại Paris. Một số tác phẩm của ông được bán đấu giá ở châu Âu những năm gần đây và thu hút sự chú ý.

Đời sống gia đình. Năm 1904, ông kết hôn với Marcelle Laloë, con gái một thẩm phán ở Alger, có ba người con. Theo các nghiên cứu về ông, ông giữ nếp sống riêng, kín đáo, ít nói về chính trị và hầu như không trả lời các câu hỏi về quá khứ làm vua.

Tư liệu mới. Phần lớn hiểu biết chi tiết về đời ông ở Algérie đến từ các nghiên cứu gần đây, trong đó có công trình của một hậu duệ của ông là nhà nghiên cứu lịch sử nghệ thuật, dựa trên thư từ và giấy tờ gia đình. Các nghiên cứu này cho thấy một con người phức tạp hơn hình ảnh quen thuộc trong sách phổ thông.

Triều đình kháng chiến ở Tân Sở và vùng núi

Tân Sở là căn cứ được Tôn Thất Thuyết cho xây ở vùng đồi núi Cam Lộ từ trước năm 1885, với thành luỹ, kho lương và chỗ ở cho triều đình. Khi rời kinh thành, đoàn của vua mang theo một số ấn tín, giấy tờ và tài sản, cùng các bà trong hoàng tộc. Nhưng chỉ ít lâu sau, Từ Dụ thái hậu và nhiều người trong hoàng gia quay về kinh thành, để lại vua cùng nhóm nhỏ quan lại và binh lính.

Từ Tân Sở, đoàn của vua di chuyển dần ra vùng núi phía tây, qua nhiều nơi hiểm trở, nhận sự giúp đỡ của các thủ lĩnh địa phương và đồng bào miền núi. Theo các ghi chép, cuộc sống rất kham khổ: thiếu lương thực, thuốc men, thường xuyên phải đổi chỗ ở để tránh các đợt truy lùng. Một triều đình đúng nghĩa với lục bộ, nghi lễ, văn thư gần như không thể duy trì trong điều kiện đó.

Tuy vậy, sự hiện diện của nhà vua trong rừng núi có ý nghĩa rất lớn về mặt chính danh. Các thủ lĩnh khởi nghĩa ở nhiều nơi có thể dựa vào danh nghĩa phò vua để tập hợp lực lượng. Đó là lý do phía Pháp đặt việc bắt được Hàm Nghi làm mục tiêu hàng đầu, và đồng thời đưa Đồng Khánh lên ngôi để tạo ra một vị vua khác được công nhận ở kinh thành.

Những điều hay bị kể sai về vua Hàm Nghi

Vì là nhân vật được yêu mến, Hàm Nghi cũng là đối tượng của nhiều câu chuyện truyền miệng. Một số điểm bạn nên lưu ý khi đọc trên mạng:

  • Tuổi lên ngôi: sách ghi 12, 13 hoặc 14 tuổi đều có lý do, do cách tính tuổi khác nhau; không nên coi đó là mâu thuẫn sử liệu.
  • Người quyết định rời kinh thành: các tài liệu đều cho thấy đó là quyết định của Tôn Thất Thuyết trong đêm kinh thành thất thủ; nhà vua là người được đưa đi chứ không phải người chỉ huy trận đánh.
  • Những câu nói nổi tiếng: nhiều câu được gán cho ông khi bị bắt hoặc khi sống lưu đày lan truyền rộng nhưng không rõ nguồn gốc, nên trích dẫn cần thận trọng.
  • Chuyện kho báu: các lời đồn về kho vàng bạc mang theo khi rời kinh thành rất phổ biến, nhưng thuộc về dã sử, chưa có bằng chứng xác thực.
  • Ông có về nước không: sau khi bị đưa đi năm 1888, ông không trở về Việt Nam lần nào cho đến khi mất năm 1943.
  • Ông có từ bỏ quá khứ không: việc ông sống theo lối phương Tây, học vẽ, lấy vợ Pháp đôi khi bị diễn giải là đã quên gốc; các nghiên cứu dựa trên thư từ gia đình cho thấy ông vẫn giữ ý thức rõ về thân phận và quê hương, chỉ là chọn cách im lặng.

Hàm Nghi trong cách nhìn của hậu thế

Trong sử học Việt Nam, Hàm Nghi được nhìn nhận như biểu tượng của tinh thần không chịu khuất phục trước sự xâm lược. Tên ông được đặt cho nhiều đường phố, trường học ở các đô thị trong cả nước. Hình ảnh một cậu bé mười mấy tuổi từ bỏ cung điện để sống trong rừng núi có sức gợi cảm xúc mạnh với người đọc nhiều thế hệ.

Các nhà nghiên cứu cũng lưu ý mấy điểm để có cái nhìn đầy đủ hơn. Thứ nhất, quyết định rời kinh thành và tổ chức kháng chiến chủ yếu do Tôn Thất Thuyết cùng các cận thần đưa ra, khi nhà vua còn rất trẻ; điều này không phủ nhận vai trò biểu tượng của ông, nhưng giúp tránh việc gán cho một cậu bé những chiến lược chính trị phức tạp. Thứ hai, đánh giá về Tôn Thất Thuyết cũng không đồng nhất: ông vừa là người lãnh đạo kháng chiến, vừa là người phế lập nhiều vị vua trước đó.

Thứ ba, cuộc đời ở Algérie cho thấy Hàm Nghi không chỉ là một biểu tượng chính trị bị đóng khung, mà còn là một con người sống trọn một đời khác, với nghệ thuật và gia đình, trong hoàn cảnh xa quê. Ông mất năm 1943 ở Alger và được an táng tại Pháp, ở vùng quê của gia đình vợ. Ông không có lăng ở Huế như phần lớn các vị vua khác.

Câu hỏi thường gặp

Vua Hàm Nghi lên ngôi năm bao nhiêu tuổi?

Ông lên ngôi đầu tháng 8 năm 1884. Theo năm sinh phổ biến là 1871, khi đó ông vừa tròn mười hai tuổi theo dương lịch; nhiều sách ghi 13 hoặc 14 tuổi do cách tính tuổi ta. Ông là em của vua Kiến Phúc và là em ruột của vua Đồng Khánh. Người chọn ông lên ngôi là các phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết.

Chiếu Cần Vương ban ra khi nào và nói gì?

Chiếu Cần Vương được ban ra ngày 13 tháng 7 năm 1885 ở Tân Sở, Quảng Trị, dưới danh nghĩa vua Hàm Nghi. Nội dung kêu gọi văn thân, sĩ phu và mọi người dân đứng lên giúp vua chống Pháp, khôi phục đất nước. Chiếu dẫn đến hàng loạt cuộc khởi nghĩa trong khoảng mười năm sau.

Ai là người làm vua Hàm Nghi bị bắt?

Theo sử liệu phổ biến, Trương Quang Ngọc, một người từng ở trong đoàn tuỳ tùng, đã dẫn quân Pháp đến nơi vua ở vào tháng 11 năm 1888. Tôn Thất Thiệp, con trai Tôn Thất Thuyết, hy sinh khi bảo vệ nhà vua trong đêm đó.

Vua Hàm Nghi sống ở Algérie như thế nào?

Ông sống ở Alger hơn năm mươi năm, học vẽ và trở thành hoạ sĩ phong cảnh, cũng làm điêu khắc. Ông kết hôn năm 1904 với một phụ nữ Pháp, có ba người con. Theo các nghiên cứu, ông sống kín đáo, ít nói về quá khứ và các vấn đề chính trị.

Vua Hàm Nghi mất năm nào và được chôn ở đâu?

Ông mất năm 1943 tại Alger và được an táng ở Pháp, tại vùng quê gia đình vợ, thay vì đưa về Huế. Vì vậy Hàm Nghi là một trong những vị vua triều Nguyễn không có lăng ở cố đô.

Tranh của vua Hàm Nghi có còn không?

Có. Nhiều tác phẩm hội hoạ của ông vẫn được gia đình và các nhà sưu tập lưu giữ, một số từng được trưng bày và bán đấu giá ở châu Âu. Các nghiên cứu gần đây giúp công chúng biết nhiều hơn về sự nghiệp nghệ thuật của ông, mảng từng ít được nhắc đến trong sách sử phổ thông.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138