QuyenThe.comQuyền Thế
Mười ba vị vua triều Nguyễn

Vua Đồng Khánh: lên ngôi giữa thời Cần Vương và những cách nhìn khác nhau

Đồng Khánh trị vì 1885–1889, được đưa lên ngôi khi em ruột là Hàm Nghi đang kháng chiến. Ông làm được gì, bị phê phán vì đâu, và có góc nhìn nào khác.

Quiet courtyard of a royal tomb in Hue with weathered stone mandarin statues in two rows, fallen frangipani flowers on the ground, a visitor with an umbrella seen from behind, humid afternoon light

Đồng Khánh là niên hiệu của Nguyễn Phúc Ưng Kỷ (1864–1889), vị vua thứ chín triều Nguyễn, lên ngôi tháng 9 năm 1885 và mất đầu năm 1889, khi mới ngoài hai mươi tuổi. Ông là anh ruột của vua Hàm Nghi và là con nuôi của vua Tự Đức. Ông được đưa lên ngôi trong lúc em mình đang ở trong rừng núi với phong trào Cần Vương.

Trong sách sử phổ thông, Đồng Khánh thường bị đặt ở phía đối lập với Hàm Nghi và bị phê phán nặng. Những năm gần đây, một số nhà nghiên cứu đề nghị nhìn ông trong bối cảnh cụ thể hơn: một người trẻ ở vị trí gần như không có lựa chọn. Bài này trình bày cả hai cách nhìn, cùng các sự kiện chính của đời vua ngắn ngủi này.

Người con nuôi thứ ba của Tự Đức

Ưng Kỷ, còn có tên Chánh Mông, sinh năm 1864, là con trưởng của Kiên Thái vương Hồng Cai, một người con của vua Thiệu Trị. Ông được vua Tự Đức nhận làm con nuôi cùng với Ưng Chân và Ưng Đăng. Khi Tự Đức mất năm 1883, ông không được chọn. Hai người kia lần lượt lên ngôi là Dục Đức và Kiến Phúc, còn ông chứng kiến các cuộc phế lập liên tiếp mà không ở vị trí trung tâm.

Khi Kiến Phúc mất tháng 7 năm 1884, ông lại không được chọn: các phụ chính đại thần đưa em ruột ông là Ưng Lịch, mới mười hai, mười ba tuổi, lên ngôi với niên hiệu Hàm Nghi. Có tài liệu cho rằng phía Pháp từng muốn đưa Ưng Kỷ lên từ lúc này, nhưng các phụ chính đã nhanh chân chọn người khác.

Sau đêm kinh thành thất thủ tháng 7 năm 1885, khi Tôn Thất Thuyết đưa Hàm Nghi rời kinh, ngai vàng ở Huế bị bỏ trống. Phía Pháp cần một vị vua để duy trì bộ máy triều đình và hợp thức hoá chế độ bảo hộ. Với sự đồng ý của Từ Dụ thái hậu và một số đại thần, Ưng Kỷ được đưa lên ngôi tháng 9 năm 1885, đặt niên hiệu Đồng Khánh.

Những việc chính trong bốn năm trị vì

Kêu gọi kháng chiến quân ra hàng. Ngay sau khi lên ngôi, triều đình Đồng Khánh ban dụ kêu gọi các thủ lĩnh Cần Vương bãi binh, hứa ân xá cho người ra hàng, và đề nghị Hàm Nghi trở về. Nhiều sĩ phu coi đây là hành động đứng về phía đối phương.

Tuần du miền Trung năm 1886. Đồng Khánh cùng quan lại Pháp và triều đình đi tuần du các tỉnh Quảng Trị, Quảng Bình cũ, những vùng có phong trào kháng chiến mạnh, với mục đích chiêu dụ dân chúng. Kết quả không như mong muốn, phong trào vẫn tiếp tục.

Biên soạn địa chí. Dưới thời ông, triều đình cho biên soạn bộ Đồng Khánh địa dư chí, mô tả địa lý, dân cư, sản vật của các tỉnh, kèm nhiều bản vẽ địa hình. Đây là nguồn tư liệu quý cho các nhà nghiên cứu ngày nay.

Ký các văn bản nhượng quyền. Năm 1888, triều đình ký dụ nhượng cho Pháp ba nơi là Hà Nội, Hải Phòng và Đà Nẵng làm đất nhượng địa. Đây là một trong những điểm bị phê phán nhiều nhất của đời vua này.

Ổn định bộ máy triều đình. Sau biến cố 1885, nhiều quan lại bỏ đi hoặc bị bắt; triều Đồng Khánh phải sắp xếp lại bộ máy, bổ nhiệm người mới vào các vị trí trống trong lục bộ và các tỉnh.

Hai vị vua cùng một lúc

Điều đặc biệt của giai đoạn 1885–1888 là trên đất nước có hai vị vua cùng tồn tại. Đồng Khánh ở kinh thành, có triều đình, có ấn tín, được chính quyền bảo hộ công nhận. Hàm Nghi ở rừng núi, không có kinh đô, nhưng được phong trào Cần Vương tôn phò và nhiều sĩ phu coi là vua chính danh.

Hai anh em ruột đứng ở hai phía. Đối với văn thân, sĩ phu theo phong trào, Đồng Khánh bị coi là vua do Pháp dựng lên. Đối với chính quyền bảo hộ và một phần quan lại triều đình, Hàm Nghi là người bị các phụ chính lôi kéo, cần được đưa về. Tình huống này đặt nhiều quan lại vào thế khó: theo vua ở kinh thành hay theo vua trong rừng.

Năm 1888, Hàm Nghi bị bắt và bị đưa sang Algérie. Các tài liệu ghi lại một số chi tiết về thái độ của Đồng Khánh khi biết tin, nhưng mức độ tin cậy khác nhau. Chỉ vài tháng sau, đầu năm 1889, Đồng Khánh lâm bệnh và mất ở tuổi hai mươi bốn theo dương lịch. Ông được dâng miếu hiệu Cảnh Tông.

Một chi tiết thường bị bỏ qua là vai trò của Từ Dụ thái hậu trong giai đoạn này. Bà là bà nội nuôi của cả hai anh em, từng rời kinh thành cùng Hàm Nghi rồi quay về, và chính bà đồng ý cho Đồng Khánh lên ngôi. Với bà, giữ cho tông miếu có người thờ cúng và hoàng tộc không tan rã là ưu tiên hàng đầu. Góc nhìn của những người trong hoàng tộc như bà cho thấy quyết định đưa Đồng Khánh lên ngôi không chỉ là chuyện của người Pháp.

Triều đình Huế vận hành ra sao sau năm 1885

Để hiểu vị trí của Đồng Khánh, cần hình dung bộ máy ông đứng đầu đã thay đổi thế nào sau hiệp ước năm 1884. Về hình thức, triều đình vẫn giữ lục bộ, Cơ mật viện, các tỉnh ở Trung Kỳ vẫn có tổng đốc, tuần phủ do triều đình bổ nhiệm. Nhà vua vẫn ban dụ, làm lễ tế, ngự triều theo nghi thức. Nhưng bên cạnh đó là Khâm sứ Trung Kỳ, đại diện chính quyền bảo hộ đóng ở bờ nam sông Hương, có quyền can thiệp vào nhiều quyết định quan trọng.

Nam Kỳ khi đó đã là thuộc địa của Pháp, hoàn toàn nằm ngoài quyền quản lý của triều đình. Ở Bắc Kỳ, năm 1886 triều đình đặt chức Kinh lược sứ, thay mặt nhà vua quản lý các tỉnh, nhưng làm việc dưới sự giám sát chặt của người Pháp. Chức này tồn tại khoảng hơn mười năm rồi bị bãi bỏ, quyền hành chuyển hẳn sang chính quyền bảo hộ.

Năm 1887, Liên bang Đông Dương được thành lập, đặt Trung Kỳ, Bắc Kỳ, Nam Kỳ cùng Campuchia trong một khung quản lý chung của Pháp. Từ thời điểm này, quyền của nhà vua ngày càng thu hẹp về phạm vi nghi lễ và các việc nội bộ. Đồng Khánh là vị vua đầu tiên trị vì trọn vẹn trong khung đó, nên mọi đánh giá về năng lực cá nhân ông cần đặt cạnh giới hạn của chính bộ máy.

Hai cách nhìn về Đồng Khánh

Đặt các lập luận cạnh nhau giúp bạn thấy chỗ đồng thuận và chỗ khác biệt.

Vấn đềCách nhìn phê phánCách nhìn đặt vào bối cảnh
Việc lên ngôiNhận ngai vàng từ tay Pháp trong lúc em đang kháng chiếnNgai vàng bị bỏ trống, triều đình và hoàng tộc cần người kế tục; quyết định có sự đồng ý của Từ Dụ thái hậu
Dụ kêu gọi ra hàngĐứng về phía đối phương, làm suy yếu phong tràoVăn bản do triều đình dưới sự giám sát của chính quyền bảo hộ ban ra; vai trò cá nhân nhà vua khó xác định
Nhượng Hà Nội, Hải Phòng, Đà NẵngMất thêm quyền lợi quan trọngDiễn ra trong khung hiệp ước 1884, triều đình đã mất phần lớn quyền tự chủ
Năng lực cá nhânÍt dấu ấn, phụ thuộcCòn rất trẻ, trị vì quá ngắn để đánh giá đầy đủ
Di sảnBị nhớ chủ yếu như vua thân PhápĐể lại bộ địa chí có giá trị và một giai đoạn triều đình được duy trì

Cả hai cách nhìn đều thừa nhận cùng một chuỗi sự kiện; khác nhau ở chỗ quy trách nhiệm cho cá nhân hay cho hoàn cảnh. Khi viết về Đồng Khánh, bạn nên nêu sự kiện, sau đó trình bày các đánh giá kèm tên người đánh giá và thời điểm, thay vì dùng một nhãn chung.

Đồng Khánh địa dư chí: di sản đáng giá ít được biết

Bộ Đồng Khánh địa dư chí được biên soạn khoảng những năm 1886–1887, tập hợp mô tả của nhiều tỉnh trong cả nước theo một khung thống nhất: diên cách (lịch sử tên gọi), cương giới, núi sông, phong tục, sản vật, thuế khoá, dân số. Điểm đặc biệt là bộ sách có nhiều bản vẽ địa hình chi tiết của các phủ, huyện, vẽ màu, thể hiện sông ngòi, đường sá, làng xóm, đồn trại.

Với các nhà nghiên cứu lịch sử địa phương, đây là một trong những nguồn quan trọng nhất về diện mạo các vùng cuối thế kỷ 19. Bộ sách đã được giới nghiên cứu trong và ngoài nước dịch và giới thiệu, giúp người đọc ngày nay tiếp cận dễ hơn.

Việc một bộ sách giá trị như vậy được làm dưới đời một vị vua bị đánh giá thấp cho thấy bộ máy học thuật của triều đình vẫn vận hành ngay cả trong giai đoạn khó khăn. Nó cũng nhắc người đọc rằng đánh giá một đời vua không thể chỉ dựa vào một vài quyết định chính trị lớn, mà cần nhìn cả những gì bộ máy dưới quyền ông đã làm.

Tư lăng và dấu vết đời vua ngắn ngủi

Khi Đồng Khánh mất đột ngột, lăng chưa được chuẩn bị. Triều đình dùng điện Truy Tư, nơi ông từng lập để thờ cha ruột Kiên Thái vương, làm điện thờ, rồi xây phần mộ gần đó. Lăng có tên Tư lăng, nằm ở vùng đồi phía tây nam kinh thành, gần lăng Tự Đức.

Công trình được hoàn thiện qua nhiều đợt, đặc biệt dưới thời con trai ông là vua Khải Định. Vì vậy Tư lăng mang dấu ấn hai giai đoạn: phần kiến trúc truyền thống của cuối thế kỷ 19 và phần trang trí có pha trộn vật liệu, mỹ thuật phương Tây của đầu thế kỷ 20, như kính màu, gạch hoa. Đây là điểm thú vị cho người quan tâm đến sự chuyển biến mỹ thuật cung đình.

Lăng Đồng Khánh ít khách hơn các lăng lớn, nhưng là nơi phù hợp để bạn suy ngẫm về một đời vua nằm giữa hai làn sóng: phong trào Cần Vương bên ngoài và chính quyền bảo hộ ngay trong kinh thành. Con trai ông là Bửu Đảo về sau lên ngôi năm 1916 với niên hiệu Khải Định, sau khi vua Duy Tân bị phế.

Câu hỏi thường gặp

Vua Đồng Khánh và vua Hàm Nghi có quan hệ gì?

Hai người là anh em ruột, cùng là con của Kiên Thái vương Hồng Cai. Đồng Khánh là anh, Hàm Nghi là em. Cả hai đều là con nuôi của vua Tự Đức theo lệ trong hoàng tộc, nhưng đứng ở hai phía khác nhau trong giai đoạn 1885–1888.

Đồng Khánh lên ngôi trong hoàn cảnh nào?

Sau đêm kinh thành Huế thất thủ tháng 7 năm 1885, Hàm Nghi được đưa ra khỏi kinh thành. Phía Pháp cần một vị vua để duy trì triều đình, và với sự đồng ý của Từ Dụ thái hậu cùng một số đại thần, Ưng Kỷ được đưa lên ngôi tháng 9 năm 1885.

Đồng Khánh có phải là vua bù nhìn không?

Từ bù nhìn thường được dùng trong sách sử để chỉ việc ông lên ngôi và trị vì dưới sự kiểm soát của chính quyền bảo hộ. Một số nhà nghiên cứu lưu ý rằng ông còn rất trẻ, quyền lực triều đình đã bị hiệp ước 1884 giới hạn, nên nên dùng các mô tả cụ thể thay vì một nhãn chung.

Đồng Khánh địa dư chí là gì?

Đó là bộ địa chí biên soạn dưới thời vua Đồng Khánh, khoảng năm 1886–1887, mô tả lịch sử tên gọi, địa lý, phong tục, sản vật, dân số của nhiều tỉnh, kèm nhiều bản vẽ địa hình màu. Bộ sách là nguồn tư liệu quan trọng cho nghiên cứu lịch sử địa phương.

Vua Đồng Khánh mất năm nào?

Ông mất đầu năm 1889, khi mới hai mươi bốn tuổi theo dương lịch, sau khoảng ba năm rưỡi trị vì. Người kế vị không phải con ông mà là Bửu Lân, con của vua Dục Đức, lên ngôi với niên hiệu Thành Thái.

Lăng vua Đồng Khánh ở đâu?

Tư lăng nằm ở vùng đồi phía tây nam trung tâm Huế, gần lăng Tự Đức. Lăng được xây trên cơ sở điện Truy Tư và hoàn thiện nhiều đợt, đặc biệt dưới thời vua Khải Định, nên có sự pha trộn giữa kiến trúc truyền thống và vật liệu trang trí phương Tây.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138