QuyenThe.comQuyền Thế
Các vị vua thời Lê, Mạc và Tây Sơn

Vua Cảnh Thịnh Nguyễn Quang Toản: mười năm cuối của triều Tây Sơn

Nguyễn Quang Toản lên ngôi năm 1792 khi khoảng mười tuổi, niên hiệu Cảnh Thịnh rồi Bảo Hưng, mất Phú Xuân năm 1801 và bị bắt năm 1802. Diễn biến và đánh giá.

Perfume River in Hue under a pale morning sky, a long wooden sampan gliding past the citadel walls, a rower in a conical hat seen from behind, wide angle

Nguyễn Quang Toản là con của hoàng đế Quang Trung, lên ngôi năm 1792 khi khoảng mười tuổi, đặt niên hiệu Cảnh Thịnh, sau đổi thành Bảo Hưng, và là vị vua cuối cùng của triều Tây Sơn. Năm 1801 ông mất kinh đô Phú Xuân, năm 1802 bị bắt ở Bắc Hà và bị xử tử, khép lại triều đại chỉ tồn tại hơn hai mươi năm.

Vua Cảnh Thịnh thường chỉ được nhắc như người làm mất cơ nghiệp của cha. Bài này đi sâu hơn: một ấu chúa lên ngôi trong hoàn cảnh nào, ai thực sự nắm quyền, những cuộc tranh chấp trong triều diễn ra ra sao, vì sao Tây Sơn suy yếu nhanh, và các sử gia đánh giá trách nhiệm của nhà vua đến đâu. Phần chiến sự chỉ nhắc ở mức cần để hiểu vị trí của ông.

Một ấu chúa nhận cơ nghiệp lớn

Nguyễn Quang Toản sinh khoảng năm 1783, là con của Nguyễn Huệ và bà Phạm Thị Liên, người vợ chính của Nguyễn Huệ, mất trước chồng ít lâu. Ông được lập làm thái tử, và khi hoàng đế Quang Trung mất đột ngột năm 1792, ông lên ngôi khi mới khoảng mười tuổi, đặt niên hiệu Cảnh Thịnh.

Cơ nghiệp ông nhận về rất lớn nhưng cũng rất mong manh. Triều Phú Xuân nắm phần lớn đất đai từ Quảng Nam trở ra Bắc, quân đội có nhiều tướng giỏi, văn thần có những người tài. Nhưng ở phía nam, Nguyễn Ánh đã củng cố Gia Định thành một căn cứ mạnh; ở Quy Nhơn, Nguyễn Nhạc vẫn giữ danh nghĩa hoàng đế và quan hệ với Phú Xuân không êm thấm. Mọi thứ trước đây dựa vào uy tín cá nhân của Quang Trung giờ phải tự vận hành.

Một vị vua mười tuổi không thể tự điều hành. Quyền lực vì thế rơi vào tay những người thân cận, và câu hỏi ai sẽ là người đứng sau ngai vàng nhanh chóng trở thành nguồn gốc của mọi rắc rối trong triều Cảnh Thịnh.

Cũng cần biết tư liệu về thời này đến từ đâu. Phần lớn sự kiện được chép trong các bộ sử của triều Nguyễn, như Đại Nam thực lục và phần truyện về nhà Tây Sơn trong Đại Nam chính biên liệt truyện, tức là do phía đối địch biên soạn. Bên cạnh đó có một số thư từ của giáo sĩ phương Tây sống ở các vùng thuộc quyền Tây Sơn, ghi lại đời sống và những biến động họ chứng kiến. Mỗi nguồn có góc nhìn riêng, nên những nhận xét về tính cách nhà vua cần được đọc với sự dè dặt.

Bùi Đắc Tuyên và những cuộc tranh quyền

Người nắm quyền lớn nhất trong những năm đầu là Bùi Đắc Tuyên, cậu ruột của nhà vua, được phong thái sư. Sử chép ông chuyên quyền, gạt bỏ nhiều người có công, gây bất mãn trong hàng tướng lĩnh. Những tướng từng theo Quang Trung từ đầu như Trần Quang Diệu, Vũ Văn Dũng có uy tín trong quân nhưng bị nghi kỵ.

Năm 1795, mâu thuẫn vỡ ra thành bạo lực. Một nhóm tướng lĩnh do Vũ Văn Dũng cầm đầu bắt Bùi Đắc Tuyên cùng con và một số người thân cận, rồi giết. Ngô Văn Sở, vị tướng từng giữ Bắc Hà, cũng bị giết trong biến cố này. Sau đó, Trần Quang Diệu và Vũ Văn Dũng suýt đem quân đánh nhau, nhà vua phải đứng ra hoà giải.

Những biến cố này cho thấy triều đình không còn một trung tâm quyền lực ổn định. Một số tướng giỏi bị giết hoặc bị nghi ngờ, lòng tin trong quân đội sứt mẻ. Sử cũ coi đây là nguyên nhân quan trọng khiến Tây Sơn suy yếu, và các nhà nghiên cứu hiện nay phần lớn đồng tình rằng sự chia rẽ nội bộ là yếu tố then chốt.

Quan hệ với Quy Nhơn và cái chết của Nguyễn Nhạc

Mối quan hệ giữa Phú Xuân và Quy Nhơn đã căng thẳng từ thời Quang Trung. Năm 1793, khi quân Nguyễn Ánh vây Quy Nhơn, Nguyễn Nhạc cầu cứu Phú Xuân. Triều Cảnh Thịnh gửi quân vào giải vây, nhưng sau khi quân Nguyễn Ánh rút đi, quân Phú Xuân chiếm luôn thành Quy Nhơn, nắm kho tàng. Nguyễn Nhạc uất ức và mất ít lâu sau đó.

Con của Nguyễn Nhạc chỉ được phong tước công, giữ một vùng nhỏ. Việc này về mặt hình thức thống nhất các vùng đất Tây Sơn về một mối, nhưng về thực chất làm mất lòng một bộ phận người theo Nguyễn Nhạc, và để lại nỗi nghi kỵ giữa các nhánh trong dòng họ.

Một số nhà nghiên cứu cho rằng đây là cơ hội để Phú Xuân hợp nhất lực lượng chống lại Gia Định; số khác cho rằng cách làm thiếu khéo léo đã đẩy những người vốn trung thành vào thế bất mãn. Cả hai cách nhìn đều có cơ sở trong tư liệu, và sự thật có lẽ nằm ở chỗ quyết định ấy vừa mang lại lợi ích trước mắt vừa gieo mầm chia rẽ về sau.

Chính sự thời Cảnh Thịnh: không chỉ có tranh quyền

Tiếp tục bộ máy của Quang Trung. Triều Cảnh Thịnh vẫn duy trì phần lớn cơ cấu quan chức, cách quản lý hộ tịch, thuế khoá từ thời trước. Các văn thần như Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích tiếp tục làm việc, lo văn thư, ngoại giao.

Giữ quan hệ với nhà Thanh. Nhà Thanh tiếp tục công nhận vua Tây Sơn, phong Nguyễn Quang Toản làm An Nam quốc vương. Quan hệ hoà hiếu ở phía bắc giúp triều Phú Xuân không phải lo hai mặt trận trong những năm đầu.

Đúc tiền. Tiền Cảnh Thịnh thông bảo và sau đó Bảo Hưng thông bảo được đúc với nhiều kiểu, đến nay vẫn còn khá nhiều. Đây là một trong những bằng chứng vật chất rõ ràng về sự vận hành của triều đình thời ấy.

Văn học và học thuật. Một số công việc biên soạn, dịch thuật bắt đầu từ thời Quang Trung còn tiếp tục trong những năm đầu, dù không còn được đẩy mạnh như trước. Bài Ai tư vãn của Lê Ngọc Hân và nhiều tác phẩm của các văn thần thời này vẫn được lưu truyền.

Mất Phú Xuân và những ngày cuối

Cuối thập niên 1790, thế trận nghiêng dần về phía Gia Định. Năm 1799, quân Nguyễn Ánh chiếm Quy Nhơn. Quân Tây Sơn dưới sự chỉ huy của Trần Quang Diệu và Vũ Văn Dũng vây lại thành này trong một thời gian dài, trong khi Nguyễn Ánh dùng thuỷ quân đánh thẳng ra Phú Xuân.

Năm 1801, Phú Xuân thất thủ. Nhà vua bỏ kinh đô chạy ra Bắc Hà, đổi niên hiệu thành Bảo Hưng, tìm cách tập hợp lực lượng. Trần Quang Diệu, Bùi Thị Xuân đem quân từ Quy Nhơn tìm đường ra Bắc nhưng bị chặn đánh và bị bắt. Năm 1802, Nguyễn Ánh lên ngôi, đặt niên hiệu Gia Long, rồi tiến quân ra Bắc.

Cuối năm 1802, Nguyễn Quang Toản bị bắt khi đang chạy trốn ở Bắc Hà, bị giải về Phú Xuân và bị xử tử, khi khoảng hai mươi tuổi. Các tướng lĩnh và người thân trong hoàng tộc Tây Sơn cũng lần lượt bị xử. Sử triều Nguyễn chép việc này như sự trừng phạt kẻ thù; các nhà nghiên cứu hiện nay khi nhắc lại thường ghi nhận đó là một kết cục khốc liệt, phổ biến trong những cuộc thay triều thời quân chủ.

Vì sao Tây Sơn sụp đổ nhanh: các nhóm nguyên nhân

Sự sụp đổ của triều Tây Sơn chỉ mười năm sau khi Quang Trung mất thường được giải thích bằng nhiều nguyên nhân. Bảng dưới gom lại để bạn thấy trách nhiệm của nhà vua nằm ở đâu trong bức tranh chung.

Nhóm nguyên nhânBiểu hiệnLiên quan tới nhà vua
Ấu chúa, quyền thầnBùi Đắc Tuyên chuyên quyền, tranh chấp giữa các tướngTrực tiếp, nhưng do tuổi nhỏ khi lên ngôi
Chia rẽ trong dòng họCăng thẳng với Quy Nhơn, cái chết của Nguyễn NhạcCó, qua các quyết định của triều Phú Xuân
Sức mạnh của Gia ĐịnhNguyễn Ánh có căn cứ kinh tế vững, thuỷ quân mạnhGián tiếp
Gánh nặng chiến tranhNhiều năm đánh nhau, dân mỏi mệt vì sưu dịchGián tiếp, kéo dài từ trước
Mất người có uy tínQuang Trung mất đột ngột, không ai thay đượcKhông do nhà vua quyết định

Bảng cho thấy phần trách nhiệm của Cảnh Thịnh là có thật, nhưng chỉ là một phần trong nhiều yếu tố. Đánh giá ông chỉ bằng câu làm mất cơ nghiệp của cha là đơn giản hoá một quá trình phức tạp.

Khi đọc các bài viết về sự sụp đổ của Tây Sơn, bạn có thể dùng bảng này như một danh mục để xem tác giả đang nhấn vào nhóm nguyên nhân nào và bỏ qua nhóm nào.

Hậu thế đánh giá vua Cảnh Thịnh

Sử triều Nguyễn nhìn Cảnh Thịnh như người cuối cùng của một triều đại không chính thống, nên ít quan tâm tới cá nhân ông ngoài việc ghi lại thất bại. Sách sử phổ thông thế kỷ XX thường so sánh ông với cha để nhấn mạnh sự suy yếu, đôi khi mô tả ông là người nhu nhược, để quyền thần thao túng.

Một số nhà nghiên cứu về sau nhắc rằng ông lên ngôi khi mới khoảng mười tuổi, mất ngôi khi chưa đầy hai mươi, nên gần như toàn bộ thời gian ở ngôi là thời gian bị người khác chi phối. Việc đánh giá ông như một nhà cầm quyền trưởng thành là không công bằng. Cũng có ý kiến cho rằng khi đã lớn, nhà vua vẫn không đủ quyết đoán để chấm dứt tranh chấp nội bộ, và điều đó góp phần vào thất bại.

Đọc về Cảnh Thịnh giúp thấy một quy luật lặp lại trong lịch sử các triều đại: khi người sáng lập có uy tín quá lớn và mất đột ngột, người kế vị nhỏ tuổi thường không giữ nổi cơ nghiệp. Những trường hợp như Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông thời Lê sơ cũng cho thấy điều tương tự, dù mỗi trường hợp có kết cục khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Vua Cảnh Thịnh là ai?

Vua Cảnh Thịnh tên thật là Nguyễn Quang Toản, con của hoàng đế Quang Trung. Ông lên ngôi năm 1792 khi khoảng mười tuổi và là vị vua cuối cùng của triều Tây Sơn, bị bắt và bị xử tử năm 1802.

Niên hiệu Bảo Hưng là của ai?

Bảo Hưng là niên hiệu thứ hai của Nguyễn Quang Toản, được dùng từ năm 1801 sau khi ông mất Phú Xuân và chạy ra Bắc Hà. Vì vậy cùng một vị vua có hai niên hiệu là Cảnh Thịnh và Bảo Hưng.

Bùi Đắc Tuyên là ai?

Bùi Đắc Tuyên là cậu ruột của vua Cảnh Thịnh, được phong thái sư và nắm quyền lớn trong những năm đầu. Sử chép ông chuyên quyền, gây bất mãn trong quân. Năm 1795 ông bị một nhóm tướng lĩnh bắt và giết.

Triều Tây Sơn tồn tại bao lâu?

Nếu tính từ khi Nguyễn Nhạc xưng hoàng đế năm 1778 đến khi Nguyễn Quang Toản bị bắt năm 1802, triều Tây Sơn tồn tại khoảng hai mươi tư năm. Nếu tính từ khởi nghĩa năm 1771 thì phong trào kéo dài hơn ba mươi năm.

Vua Cảnh Thịnh mất năm nào?

Ông bị bắt cuối năm 1802 ở Bắc Hà, bị giải về Phú Xuân và bị xử tử ngay trong năm đó, khi khoảng hai mươi tuổi. Cái chết của ông chính thức chấm dứt triều Tây Sơn, mở đầu thời kỳ nhà Nguyễn cai trị cả nước.

Tiền Cảnh Thịnh thông bảo có nhiều không?

Tiền Cảnh Thịnh thông bảo được đúc với số lượng khá lớn và nhiều kiểu chữ, kiểu lưng khác nhau, nên đến nay vẫn gặp khá phổ biến trong giới sưu tầm. Đây là một nguồn hiện vật giúp hình dung sự vận hành của triều đình thời ấy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138