QuyenThe.comQuyền Thế
Đọc lịch sử vua chúa cho đúng

Tên huý, miếu hiệu, thuỵ hiệu: vì sao gọi Lý Thái Tổ nhưng lại gọi Minh Mạng

Một vị vua có tên huý, niên hiệu, miếu hiệu, thuỵ hiệu, lăng hiệu. Bài phân biệt từng loại, giải thích vì sao vua Lý, Trần gọi khác vua Nguyễn và cách gọi tên đúng.

Row of dark lacquered ancestral altars with gilded carvings inside a dim royal temple hall in Hue, wide shot from the doorway, one visitor in silhouette, warm golden glow

Một vị vua thời quân chủ thường có ít nhất bốn loại tên: tên huý là tên thật, niên hiệu là tên gọi các năm trị vì, miếu hiệu là tên thờ trong Thái miếu sau khi mất, và thuỵ hiệu là danh hiệu ca ngợi đặt sau khi mất. Người đời sau gọi vua Lý, Trần, Lê bằng miếu hiệu như Lý Thái Tổ, Trần Nhân Tông, nhưng lại gọi vua Nguyễn bằng niên hiệu như Minh Mạng, Tự Đức, vì một lý do rất thực tế liên quan đến số lượng niên hiệu.

Bài này phân biệt từng loại tên, kèm ví dụ quen thuộc, giải thích quy tắc Tổ và Tông, chuyện Minh Mạng hay Minh Mệnh, chuyện kiêng huý để lại dấu vết trong tiếng Việt, và gợi ý cách gọi tên vua cho chuẩn khi viết bài hoặc thuyết minh.

Năm loại tên của một vị vua

Bảng dưới tóm tắt các loại tên thường gặp nhất. Không phải vị vua nào cũng đủ cả năm loại, và cách dùng mỗi loại thay đổi theo triều đại.

Loại tênCó khi nàoDùng để làm gìVí dụ
Tên huýTừ khi sinh raTên thật, người dưới phải kiêng không gọiLý Công Uẩn, Trần Khâm, Lê Tư Thành, Nguyễn Phúc Đảm
Niên hiệuKhi trị vìGọi tên các năm, ghi trên văn bản, tiền đúcThuận Thiên, Hồng Đức, Minh Mạng, Tự Đức
Miếu hiệuSau khi mấtTên thờ trong Thái miếu, thường là Tổ hoặc TôngThái Tổ, Nhân Tông, Thánh Tông, Thế Tổ
Thuỵ hiệuSau khi mấtChuỗi chữ ca ngợi đức độ, công nghiệpThuỵ hiệu của Gia Long kết thúc bằng chữ Cao Hoàng Đế
Lăng hiệuKhi xây lăng hoặc sau khi an tángTên gọi khu lăng mộThiên Thọ lăng của Gia Long, Hiếu lăng của Minh Mạng, Khiêm lăng của Tự Đức

Ngoài ra còn có tôn hiệu, danh hiệu triều thần dâng lên khi vua còn sống, và các tên tự, tên hiệu cá nhân của vua khi còn là hoàng tử. Những tên này ít dùng khi kể sử phổ thông nhưng hay xuất hiện trong văn bia, thơ văn của chính nhà vua.

Miếu hiệu: Tổ và Tông khác nhau ra sao

Tổ dành cho người mở đầu. Theo lệ chung, vị vua lập nên triều đại thường được tôn miếu hiệu Thái Tổ: Lý Thái Tổ, Lê Thái Tổ. Nhà Trần có Trần Thái Tổ là miếu hiệu truy tôn cho Trần Thừa, cha của vua Trần Thái Tông, người không trực tiếp làm vua nhưng được coi là gốc của triều đại.

Tông dành cho người kế thừa. Các vua nối ngôi thường mang miếu hiệu Tông với chữ đứng trước nói về đức tính hay công nghiệp: Thái Tông, Thánh Tông, Nhân Tông, Anh Tông. Vì nhiều triều dùng lại cùng một bộ chữ, nên phải kèm tên triều: Lý Thánh Tông, Trần Thánh Tông, Lê Thánh Tông là ba người khác nhau.

Triều Nguyễn dùng chữ Tổ cho nhiều đời đầu. Gia Long có miếu hiệu Thế Tổ, Minh Mạng là Thánh Tổ, Thiệu Trị là Hiến Tổ; từ Tự Đức trở đi mới dùng Tông như Dực Tông. Đây là cách triều Nguyễn nhấn mạnh vai trò khai sáng và định chế của ba đời vua đầu.

Không phải vua nào cũng có miếu hiệu. Vua bị phế, vua trị vì quá ngắn, hoặc vua của các triều bị triều sau coi là không chính thống có khi không được lập miếu, hoặc chỉ được truy tôn muộn. Khi gặp một vị vua mà sách gọi bằng tước hay tên huý thay vì miếu hiệu, đó thường là dấu hiệu của số phận chính trị đặc biệt.

Vì sao vua Lý, Trần gọi bằng miếu hiệu còn vua Nguyễn gọi bằng niên hiệu

Lý do chính nằm ở số lượng niên hiệu. Các vua thời Lý, Trần, Lê sơ thường đổi niên hiệu nhiều lần trong một đời trị vì; Lê Thánh Tông có hai niên hiệu là Quang Thuận và Hồng Đức, nhiều vua Lý còn có nhiều hơn thế. Nếu gọi theo niên hiệu, một vị vua sẽ có vài tên, rất dễ nhầm. Miếu hiệu, ngược lại, mỗi vua chỉ có một, nên trở thành cách gọi ổn định khi kể sử.

Từ triều Nguyễn, các vua về cơ bản chỉ dùng một niên hiệu trong suốt thời gian trị vì. Khi đó niên hiệu trở thành cách gọi vừa duy nhất vừa gắn với chính thời đại của vị vua, nên người đương thời và đời sau quen gọi Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức. Miếu hiệu Thế Tổ, Thánh Tổ vẫn tồn tại nhưng chủ yếu dùng trong nghi lễ và văn bản chính thức.

Nhà Tây Sơn là trường hợp đan xen. Người ta gọi Nguyễn Huệ bằng niên hiệu Quang Trung nhiều hơn bằng miếu hiệu, phần vì thời gian trị vì ngắn, phần vì triều đại kế tiếp không thờ phụng các vua Tây Sơn. Tương tự, Mạc Đăng Dung thường được gọi bằng tên, ít ai gọi miếu hiệu của ông.

Có một số cách gọi đặc biệt khác. Lê Hoàn được gọi là Lê Đại Hành; theo cách giải thích trong sử cũ, “đại hành” là cách gọi vị vua vừa mất khi chưa có thuỵ hiệu, và tên ấy được giữ lại. Đinh Bộ Lĩnh được gọi là Đinh Tiên Hoàng. Những trường hợp như vậy cho thấy cách gọi vua là kết quả của lịch sử dùng tên, không phải một quy tắc máy móc.

Minh Mạng hay Minh Mệnh, và những cặp đọc khác

Niên hiệu của vua thứ hai triều Nguyễn viết bằng hai chữ Hán có nghĩa là sáng và mệnh. Chữ thứ hai có hai cách đọc trong tiếng Việt là mệnh và mạng, cùng nghĩa, khác âm. Sách nghiên cứu và nhiều tài liệu chính thức hay viết Minh Mệnh, còn cách nói thông dụng, tên đường, tên trường thường dùng Minh Mạng. Cả hai đều chỉ cùng một vị vua; khi viết, bạn chỉ cần thống nhất một cách trong cả bài.

Những cặp đọc kiểu này xuất hiện ở nhiều nơi trong lịch sử vua chúa. Nhiều cặp gắn với tục kiêng huý: chữ trùng tên vua hay người trong hoàng tộc phải đọc chệch hoặc viết thiếu nét. Thời Nguyễn, chữ Hoa trùng tên huý của mẹ vua Thiệu Trị nên được kiêng, và tỉnh Thanh Hoa đổi thành Thanh Hoá dưới triều Thiệu Trị; trong lời ăn tiếng nói ở miền Trung, chữ hoa còn được đọc là huê. Chữ Phúc trong họ Nguyễn Phúc cũng là lý do người miền Nam quen đọc là phước.

Kiêng huý có khi đi xa hơn đổi âm. Toàn thư chép năm 1232, nhà Trần xuống lệnh đổi họ Lý thành họ Nguyễn, vì kiêng tên huý của Trần Lý, ông nội vua Trần Thái Tông. Một số người đời sau hiểu sự kiện này theo hướng chính trị, coi đó là cách xoá dấu vết triều cũ; sử cũ ghi lý do là kiêng huý. Đây là ví dụ cho thấy một sự kiện có thể được đọc theo nhiều tầng, và người kể nên nêu rõ đâu là điều sử chép, đâu là cách hiểu đời sau.

Gọi tên vua thế nào cho chuẩn khi viết và thuyết minh

Không có quy định bắt buộc, nhưng có những thói quen giúp bài viết rõ ràng và tôn trọng cách gọi đã ổn định trong sử học:

  • Vua Lý, Trần, Lê sơ, Lê trung hưng: gọi bằng tên triều cộng miếu hiệu, như Lý Nhân Tông, Trần Minh Tông, Lê Hiển Tông. Nhắc tên huý ở lần đầu nếu cần, ví dụ Trần Nhân Tông, tên huý Trần Khâm.
  • Vua Nguyễn: gọi bằng niên hiệu, như vua Thiệu Trị, vua Thành Thái; có thể ghi tên huý ở lần đầu, ví dụ vua Bảo Đại, tên huý Nguyễn Phúc Vĩnh Thuỵ.
  • Người lập triều đại có tên gọi phổ biến: dùng tên quen thuộc kèm danh hiệu, như Lê Lợi tức Lê Thái Tổ, Nguyễn Huệ tức vua Quang Trung.
  • Không trộn lẫn loại tên một cách tuỳ tiện: tránh viết kiểu vua Thánh Tổ Minh Mạng Hiếu lăng trong một cụm, trừ khi đang giải thích các loại tên.
  • Cẩn thận với miếu hiệu trùng nhau: luôn kèm tên triều khi nhắc Thánh Tông, Nhân Tông, Anh Tông để người đọc không nhầm giữa các triều.
  • Với vua nước ngoài: dùng cách gọi sách Việt quen dùng, kèm tên gốc ở lần đầu, như Khang Hy, Càn Long là niên hiệu của hai hoàng đế nhà Thanh, tương tự cách gọi vua Nguyễn.

Những thói quen này giúp người nghe, nhất là khách tham quan và học sinh, xếp đúng nhân vật vào triều đại. Nhầm Lê Thánh Tông với Lý Thánh Tông là nhầm gần bốn trăm năm.

Từ một cái tên lạ, lần ra vị vua

Khi gặp một danh hiệu lạ trên văn bia, bài vị hay trong sách cũ, bạn có thể lần ra vị vua theo các bước sau.

  1. Xác định loại tên: hai chữ đẹp đứng trước chữ năm thứ thường là niên hiệu; tên kết thúc bằng Tổ hay Tông là miếu hiệu; chuỗi dài kết thúc bằng Hoàng Đế là thuỵ hiệu; tên có chữ lăng là lăng hiệu.
  2. Nếu là niên hiệu, tra bảng niên hiệu theo triều đại để biết của vua nào, rồi đổi ra năm dương lịch.
  3. Nếu là miếu hiệu, tìm thêm tên triều trong văn bản hoặc ngữ cảnh địa phương, vì nhiều triều dùng chung miếu hiệu.
  4. Nếu là thuỵ hiệu, chú ý mấy chữ cuối trước Hoàng Đế, vì đó thường là phần phân biệt các vua.
  5. Đối chiếu với niên biểu của sách sử uy tín, ghi lại cả tên gốc trên hiện vật và cách quy đổi của bạn.

Với những hiện vật quan trọng, nên nhờ người đọc chữ Hán có kinh nghiệm xác nhận, vì một chữ đọc sai có thể chuyển hiện vật sang một triều đại khác.

Một ví dụ giả định: trên một tấm bia ở đình làng, bạn đọc được hai chữ Cảnh Hưng, tiếp theo là chữ năm thứ hai mươi. Đây là niên hiệu, không phải miếu hiệu; tra bảng thấy Cảnh Hưng là niên hiệu của vua Lê Hiển Tông, nguyên niên năm 1740, nên năm thứ hai mươi là 1740 + 20 − 1 = 1759. Nếu bia ghi thêm tên năm Kỷ Mão, bạn kiểm lại: 1759 − 3 = 1756, chia 10 dư 6 là Kỷ, chia 12 dư 4 là Mão, khớp hoàn toàn. Chỉ với hai phép tính, tấm bia đã được đặt đúng vào giữa thế kỷ 18, đời vua Lê chúa Trịnh.

Câu hỏi thường gặp

Miếu hiệu và thuỵ hiệu khác nhau thế nào?

Miếu hiệu là tên ngắn dùng khi thờ vua trong Thái miếu, thường chỉ hai chữ như Thái Tổ, Nhân Tông. Thuỵ hiệu là chuỗi chữ dài hơn ca ngợi đức độ và công nghiệp của vua, đặt sau khi mất. Khi kể sử, người ta thường dùng miếu hiệu vì ngắn gọn.

Tên huý của vua có được nhắc tới trong sử không?

Có. Sử cũ ghi tên huý ở phần giới thiệu mỗi đời vua, nhưng trong văn bản thường ngày thời đó, người dưới phải kiêng không viết hay đọc thẳng. Ngày nay khi viết về lịch sử, nhắc tên huý là bình thường và giúp xác định nhân vật chính xác.

Vì sao có ba vị vua cùng tên Thánh Tông?

Vì Thánh Tông là miếu hiệu, mỗi triều tự đặt cho vua của mình từ cùng một bộ chữ tốt đẹp. Lý Thánh Tông, Trần Thánh Tông và Lê Thánh Tông thuộc ba triều khác nhau, sống cách nhau hàng trăm năm. Vì vậy luôn phải kèm tên triều.

Có nên gọi vua Gia Long là Nguyễn Thế Tổ không?

Gọi vậy không sai, vì Thế Tổ là miếu hiệu của Gia Long. Tuy nhiên cách gọi phổ biến và dễ hiểu nhất với người đọc hiện nay là vua Gia Long. Nếu dùng miếu hiệu, nên giải thích ở lần đầu để người đọc không nhầm sang người khác.

Kiêng huý còn để lại dấu vết gì trong tiếng Việt?

Một số cách đọc chệch như phước thay phúc, huê thay hoa, và một số địa danh được đổi tên trong thời quân chủ là dấu vết của kiêng huý. Tuy vậy, không phải mọi biến thể âm đọc đều do kiêng huý; có nhiều trường hợp là khác biệt phương ngữ bình thường.

Lăng hiệu có ích gì khi đi tham quan?

Biết lăng hiệu giúp bạn đọc hiểu tên trên bản đồ di tích và trong sách sử, vì sử cũ thường nói vua được táng ở lăng nào bằng lăng hiệu. Ở Huế, người dân quen gọi lăng theo niên hiệu như lăng Minh Mạng, nhưng tên chính thức là Hiếu lăng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138