QuyenThe.comQuyền Thế
Các vị vua thời Lê, Mạc và Tây Sơn

Mạc Đăng Dung: từ võ quan đến người lập nhà Mạc, một nhân vật còn nhiều tranh luận

Mạc Đăng Dung xuất thân võ quan, lên ngôi năm 1527, hai năm sau làm thái thượng hoàng, năm 1540 nộp mình cho nhà Minh. Diễn biến và các luồng đánh giá.

Coastal village in Hai Phong at dusk, an old ancestral temple gate among banyan trees, a fisherman pushing a bicycle along the lane, viewed from behind

Mạc Đăng Dung là người lập nhà Mạc, lên ngôi năm 1527 sau khi nhận nhường ngôi từ vua Lê Cung Hoàng, đặt niên hiệu Minh Đức, và được hậu thế gọi bằng miếu hiệu Mạc Thái Tổ. Ông chỉ trực tiếp làm vua khoảng hai năm rồi nhường ngôi cho con, lui về làm thái thượng hoàng, nhưng vẫn là người nắm đại cục đến khi mất năm 1541.

Ít nhân vật lịch sử Việt Nam có cách đánh giá chênh lệch như ông. Sử triều Lê trung hưng và triều Nguyễn gọi ông là kẻ cướp ngôi; nhiều nhà nghiên cứu hiện đại nhìn lại thời Mạc với những thành tựu về kinh tế, khoa cử, văn hoá. Bài này trình bày diễn biến theo sử liệu phổ biến và đặt các luồng ý kiến cạnh nhau, không kết luận thay người đọc.

Xuất thân và con đường vào triều

Mạc Đăng Dung sinh năm 1483 ở làng Cổ Trai, vùng đất nay thuộc thành phố Hải Phòng, trong một gia đình làm nghề chài lưới. Gia phả và một số tư liệu cho rằng ông thuộc dòng dõi Mạc Đĩnh Chi, nhà nho nổi tiếng đời Trần, nhưng mối liên hệ này còn được bàn. Thuở trẻ ông giỏi võ, sức khoẻ hơn người.

Dưới thời Lê Uy Mục, ông đỗ khoa thi võ, được chọn làm đô lực sĩ, tức một chức võ quan trong đội cấm vệ, rồi được thăng dần. Đây là con đường khá đặc biệt: khác với phần lớn quan văn đi lên bằng thi Hội, ông vào triều bằng sức vóc và võ nghệ, rồi gây dựng uy tín trong quân đội.

Bối cảnh lúc ấy rất rối ren. Triều đình trải qua các đời vua bị sử cũ chép là tàn bạo, nhiều cuộc nổi dậy nổ ra ở các vùng, các tướng lĩnh và dòng họ quyền thế tranh nhau ảnh hưởng. Trong hoàn cảnh ấy, một võ tướng có quân trong tay và biết thời thế có thể vươn lên rất nhanh.

Từ quyền thần đến người lên ngôi

Dưới thời Lê Chiêu Tông, Mạc Đăng Dung được giao dẹp các cuộc nổi dậy và các phe đối địch, lần lượt được phong tước cao, nắm quyền chỉ huy quân đội. Năm 1522, Chiêu Tông bỏ kinh thành chạy đi vì nghi ngờ ông, Mạc Đăng Dung lập em vua là Lê Xuân lên thay, tức Lê Cung Hoàng. Từ đây, quyền điều hành thực tế nằm trong tay ông.

Năm 1526, Lê Chiêu Tông bị bắt và bị giết. Năm 1527, Mạc Đăng Dung được phong An Hưng vương, rồi trong cùng năm buộc Lê Cung Hoàng nhường ngôi. Ông lên ngôi hoàng đế, đặt niên hiệu Minh Đức. Lê Cung Hoàng và thái hậu sau đó bị buộc phải chết. Các sự kiện này được sử triều Lê chép với ngôn từ rất nặng, coi là tội thoán nghịch.

Cơ chế chuyển ngôi từ Lê sang Mạc có bài riêng trong danh mục về chuyển giao quyền lực của trang. Ở đây chỉ cần ghi nhận: hình thức là nhường ngôi, nhưng thực chất là kết quả của nhiều năm nắm quân và nắm triều. Nhiều triều đại khác trong lịch sử Việt Nam và Trung Hoa cũng ra đời theo cách tương tự, và đó là lý do các sử gia hiện đại thường so sánh trường hợp nhà Mạc với các lần chuyển triều khác.

Vì sao một võ tướng có thể giành được ngai vàng

Câu hỏi đầu tiên mà nhiều người đọc đặt ra là vì sao một người xuất thân làng chài, vào triều bằng con đường võ, lại có thể lập ra một triều đại mới chỉ trong khoảng hai mươi năm. Các nhà nghiên cứu thường chỉ ra ba nhóm lý do, không loại trừ nhau.

Thứ nhất là sự suy yếu của chính triều Lê sơ. Sau các đời vua mà sử cũ phê phán, uy tín của hoàng gia giảm sút, triều đình chia bè phái, nhiều cuộc nổi dậy khiến quân đội trở thành lực lượng quyết định. Ai nắm được quân và giữ được trật tự thì có tiếng nói lớn nhất. Thứ hai là năng lực cá nhân: sử cũ, dù thù địch, vẫn ghi ông là người dũng lược, biết dùng người, dẹp được nhiều phe đối địch mà các tướng khác không làm nổi.

Thứ ba là sự chấp nhận của một bộ phận quan lại và dân chúng. Sau nhiều năm loạn lạc, không ít người mong một chính quyền đủ mạnh để lập lại trật tự, dù chính quyền ấy không mang họ Lê. Việc nhiều quan lại triều cũ tiếp tục làm việc cho nhà Mạc cho thấy điều đó. Tuy vậy, cũng phải nhớ rằng có những người trung thành với nhà Lê đến cùng, và chính họ về sau là lực lượng nòng cốt của cuộc trung hưng do Nguyễn Kim khởi xướng.

Hai năm làm vua và mười hai năm làm thái thượng hoàng

Giữ khung bộ máy cũ. Nhà Mạc giữ phần lớn quan chế, luật lệ và cách tổ chức hành chính của thời Lê sơ. Nhiều quan lại triều Lê tiếp tục làm việc cho triều mới, dù cũng có những người từ chối, bỏ đi hoặc tự vẫn để giữ lòng trung với nhà Lê.

Mở khoa thi ngay. Năm 1529, triều Mạc tổ chức khoa thi Hội đầu tiên, sau đó duy trì đều đặn ba năm một khoa. Trong số người đỗ dưới triều Mạc có những tên tuổi lớn như Nguyễn Bỉnh Khiêm, đỗ trạng nguyên năm 1535 dưới đời Mạc Đăng Doanh.

Nhường ngôi sớm cho con. Năm 1529, Mạc Đăng Dung nhường ngôi cho con là Mạc Đăng Doanh, lui về làm thái thượng hoàng, sống phần lớn thời gian ở Cổ Trai. Cách làm này giống mô hình thái thượng hoàng thời Trần: vua cha vẫn định hướng việc lớn, vua con tập điều hành.

Xây Dương Kinh. Quê hương Cổ Trai được xây dựng thành Dương Kinh, một trung tâm thứ hai bên cạnh kinh đô Thăng Long. Đến nay, tên Dương Kinh vẫn được dùng làm tên địa danh ở Hải Phòng, gắn với vùng đất của nhà Mạc.

Sự kiện năm 1540: điểm gây tranh cãi lớn nhất

Năm 1533, Nguyễn Kim cùng các cựu thần nhà Lê đưa Lê Trang Tông lên ngôi ở vùng núi phía tây, mở đầu thời kỳ thường gọi là Nam – Bắc triều. Cùng lúc đó, nhà Minh ở phương bắc chuẩn bị quân, lấy cớ hỏi tội việc cướp ngôi nhà Lê. Đây là sức ép kép mà nhà Mạc phải đối mặt cùng lúc.

Năm 1540, Mạc Đăng Dung ra cửa ải biên giới, theo sử chép là tự trói mình, nộp sổ sách để xin hàng nhà Minh. Nhà Minh chấp nhận, hạ danh nghĩa nước ta từ An Nam quốc xuống An Nam đô thống sứ ty, phong cho họ Mạc chức đô thống sứ. Sử cũ còn chép những nhượng bộ khác đi kèm, những điều bị các bộ sử triều Lê và triều Nguyễn phê phán nặng nề.

Cách hiểu về sự kiện này rất khác nhau. Một luồng ý kiến coi đây là hành động nhục quốc thể, hy sinh danh dự quốc gia để giữ ngôi cho dòng họ. Một luồng khác cho rằng đó là lựa chọn để tránh một cuộc chiến tranh lớn trong lúc đất nước đang chia đôi, giữ cho dân khỏi binh lửa, và trên thực tế nhà Mạc vẫn tự trị trong nước. Cũng có người nhấn mạnh rằng danh xưng do nhà Minh đặt chủ yếu có ý nghĩa ngoại giao, đời sống trong nước ít thay đổi. Tư liệu hiện có không cho phép khép lại tranh luận này.

Các luồng đánh giá về Mạc Đăng Dung và nhà Mạc

Bảng dưới gom các luồng ý kiến chính, để bạn thấy mỗi bên dựa vào điều gì. Không có luồng nào được bài này coi là kết luận cuối cùng.

Luồng ý kiếnDựa vàoĐiểm nên lưu ý
Sử triều Lê trung hưng, triều Nguyễn: kẻ cướp ngôiViệc giết vua Lê, sự kiện năm 1540, quan niệm trung quânCác bộ sử này phục vụ triều đình đối địch hoặc kế thừa nhà Lê
Một số nhà nghiên cứu thế kỷ XX: phê phán mạnhSự kiện năm 1540 dưới góc độ chủ quyền quốc giaNhấn vào đối ngoại, ít bàn tới đời sống trong nước
Nghiên cứu từ cuối thế kỷ XX: đánh giá lạiKhoa cử đều đặn, kinh tế hàng hoá, nghệ thuật điêu khắc thời MạcTư liệu kinh tế còn ít, dễ bị suy diễn quá mức
Cách nhìn tổng hợpĐặt nhà Mạc trong bối cảnh khủng hoảng của nhà Lê sơChấp nhận cả thành tựu lẫn những quyết định gây tranh cãi

Toàn thư có một đoạn thường được dẫn khi nói về thời Mạc Đăng Doanh: trong nước yên ổn, đêm ngủ không phải đóng cửa, đi đường không ai nhặt của rơi. Đáng chú ý là đoạn này nằm trong một bộ sử vốn thù địch với họ Mạc, nên nhiều người coi đó là bằng chứng có giá trị. Tuy vậy, đây là lối văn ngợi ca mang tính ước lệ, nên đọc như một nhận xét chung về thời bình hơn là một mô tả chính xác.

Điều quan trọng khi đọc về nhà Mạc là luôn hỏi người viết đứng ở vị trí nào và đang trả lời câu hỏi gì.

Những năm cuối và dấu tích còn lại

Mạc Đăng Doanh mất năm 1540, ngôi chuyển sang cháu nội Mạc Đăng Dung là Mạc Phúc Hải. Mạc Đăng Dung mất năm 1541, khi khoảng năm mươi tám tuổi. Sau ông, nhà Mạc còn giữ Thăng Long đến năm 1592, rồi một nhánh con cháu tiếp tục giữ vùng Cao Bằng đến năm 1677.

Ở Hải Phòng ngày nay, vùng Cổ Trai và Dương Kinh vẫn còn đền thờ, di tích liên quan tới nhà Mạc. Một số đình làng, chùa và tượng thời Mạc ở đồng bằng Bắc Bộ được giới nghiên cứu mỹ thuật đánh giá cao, cho thấy đời sống văn hoá làng xã khá phát triển trong thế kỷ XVI.

Khi tham quan, bạn có thể dừng lại trước những hiện vật ấy để nhớ rằng cùng một thời kỳ có thể được nhìn theo nhiều cách. Với người dân Cổ Trai, Mạc Đăng Dung là người con của quê hương; với sử gia triều Lê, ông là nghịch thần; với nhà nghiên cứu hôm nay, ông là một nhân vật phức tạp cần được đặt vào đúng bối cảnh.

Câu hỏi thường gặp

Mạc Đăng Dung lên ngôi năm nào?

Ông lên ngôi năm 1527 sau khi buộc vua Lê Cung Hoàng nhường ngôi, đặt niên hiệu Minh Đức. Đến năm 1529 ông đã nhường ngôi cho con là Mạc Đăng Doanh và lui về làm thái thượng hoàng.

Mạc Đăng Dung quê ở đâu?

Ông sinh ở làng Cổ Trai, vùng đất nay thuộc thành phố Hải Phòng. Sau khi lên ngôi, quê hương ông được xây dựng thành Dương Kinh, một trung tâm quan trọng của nhà Mạc bên cạnh kinh đô Thăng Long.

Vì sao nhà Mạc bị gọi là nguỵ triều?

Các bộ sử triều Lê trung hưng và triều Nguyễn coi việc Mạc Đăng Dung giành ngôi từ nhà Lê là trái với đạo trung quân, nên gọi nhà Mạc là nguỵ, tức không chính thống. Nhiều nhà nghiên cứu hiện nay không dùng cách gọi này nữa.

Sự kiện năm 1540 là gì?

Năm 1540, trước sức ép của nhà Minh, Mạc Đăng Dung ra cửa ải xin hàng, chấp nhận việc nhà Minh hạ danh nghĩa nước ta xuống đô thống sứ ty. Sự kiện này bị sử cũ phê phán nặng, còn hiện nay vẫn có nhiều cách hiểu khác nhau.

Nhà Mạc tồn tại bao lâu?

Nhà Mạc giữ Thăng Long từ năm 1527 đến năm 1592, khoảng sáu mươi lăm năm. Sau khi mất kinh thành, một nhánh con cháu họ Mạc tiếp tục giữ vùng Cao Bằng đến năm 1677 thì chấm dứt hẳn.

Nguyễn Bỉnh Khiêm có làm quan cho nhà Mạc không?

Có. Nguyễn Bỉnh Khiêm đỗ trạng nguyên năm 1535 dưới thời Mạc Đăng Doanh và làm quan cho nhà Mạc một thời gian trước khi xin về quê dạy học. Ông là một ví dụ thường được nhắc khi bàn về khoa cử thời Mạc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138