Lý Thánh Tông, tên huý Lý Nhật Tôn, là vị vua thứ ba của nhà Lý, trị vì từ năm 1054 đến 1072. Tên ông gắn với ba dấu mốc mà học sinh hay gặp: đổi quốc hiệu thành Đại Việt, lập Văn Miếu ở Thăng Long và cuộc thân chinh Chiêm Thành năm 1069. Phía sau ba dấu mốc ấy là hình ảnh một vị vua được sử cũ khen nhiều về lòng thương dân, nhưng cũng có những điểm sử gia phê bình.
Bài này kể lại con đường lên ngôi, các quyết định lớn theo trình tự thời gian, cách ông chia sẻ việc nước với người vợ sau này được biết đến là Ỷ Lan, và những góc nhìn khác nhau về ông. Phần nào là chính sử, phần nào là giai thoại về sau mới thêm vào, bài ghi rõ để bạn tự cân nhắc.
Một thái tử được tập việc từ sớm
Lý Nhật Tôn sinh năm 1023, là con trưởng của vua Lý Thái Tông và hoàng hậu họ Mai. Ông được lập làm thái tử khi còn trẻ và được cho ở cung riêng để tập xử việc. Khi vua cha thân chinh Chiêm Thành năm 1044, thái tử được giao ở lại giữ kinh thành. Những năm sau, sử chép ông nhiều lần được giao xét xử các vụ kiện, tức là đã quen với việc trị dân trước khi lên ngôi.
Năm 1054, Lý Thái Tông mất, thái tử nối ngôi lúc khoảng ba mươi mốt tuổi. Khác với cha phải dẹp loạn tranh ngôi, Thánh Tông lên ngôi trong yên ổn. Đây là dấu hiệu cho thấy nếp truyền ngôi cho con trưởng đã được củng cố sau hai đời vua, và triều thần đã quen với một người kế vị được chuẩn bị sẵn.
Ngay năm lên ngôi, vua đổi quốc hiệu từ Đại Cồ Việt, tên gọi có từ thời Đinh, sang Đại Việt. Tên này được dùng qua nhiều triều đại về sau, đến thời Nguyễn đầu thế kỷ XIX mới đổi. Sử cũ không chép lý do cụ thể của việc đổi tên; các nhà nghiên cứu thường hiểu đây là cách một vương triều đã ổn định khẳng định vị thế, với cái tên gọn và trang trọng hơn.
Trong mười tám năm trị vì, vua đổi niên hiệu năm lần: Long Thuỵ Thái Bình, Chương Thánh Gia Khánh, Long Chương Thiên Tự, Thiên Huống Bảo Tượng và Thần Vũ. Mỗi lần đổi thường gắn với một điềm được coi là lành hoặc một sự kiện lớn, theo thói quen chung của các vua Lý.
Những dòng sử chép về lòng thương dân
Mùa đông thương người tù. Sử chép vào một mùa đông giá rét, vua nói với quan hầu rằng mình ở trong cung, sưởi lò than, mặc áo lông mà còn lạnh, nghĩ đến người tù trong ngục bị gông cùm, cơm không đủ no, áo không đủ ấm thì càng thương. Vua sai phát chăn chiếu và cấp cơm mỗi ngày hai bữa cho tù nhân.
Câu nói trước công chúa Động Thiên. Một lần xử án, vua chỉ vào công chúa Động Thiên đứng bên và nói đại ý rằng lòng vua yêu dân cũng như yêu con mình; dân không biết luật mà phạm tội thì đáng thương, từ nay tội nặng nhẹ đều nên khoan giảm. Câu chuyện được chép trong chính sử và thường được trích khi bàn về tư tưởng thân dân thời Lý.
Cách đọc những lời khen này. Những đoạn như vậy được sử quan chép lại để làm gương cho các đời vua sau, nên có màu sắc giáo huấn. Điều đó không có nghĩa là bịa, nhưng bạn nên hiểu chúng là chân dung được chọn lọc, nhấn vào phẩm chất mà nhà Nho coi trọng.
Mặt đối lập trong cùng thời kỳ. Cũng trong thời này, triều đình dựng nhiều công trình lớn, như tháp Báo Thiên cao nhiều tầng ở Thăng Long năm 1057, và các chùa quán. Sử gia Nho học về sau phê đây là việc tốn sức dân, đặt cạnh những lời khen về lòng nhân để cho thấy một chân dung có nhiều mặt.
Văn Miếu năm 1070: Nho học bước vào cung đình
Năm 1070, vua cho lập Văn Miếu ở Thăng Long, đắp tượng Chu Công, Khổng Tử và bốn vị phối hưởng, vẽ tượng bảy mươi hai người hiền, bốn mùa cúng tế. Sử chép hoàng thái tử đến học ở đây. Đây là lần đầu tiên sử Việt chép việc nhà nước lập một công trình thờ Khổng Tử và các bậc hiền Nho giáo ở kinh đô.
Ý nghĩa của việc này nằm ở hướng đi lâu dài. Nhà Lý vốn gắn bó chặt với Phật giáo, nhưng để quản lý một nhà nước ngày càng phức tạp, triều đình cần người thông thạo văn tự, lễ nghi, luật lệ, mà Nho học cung cấp đúng những thứ đó. Văn Miếu mở đường cho khoa thi đầu tiên năm 1075 và Quốc Tử Giám năm 1076 dưới đời vua kế tiếp.
Cần lưu ý một điều: Văn Miếu thời Lý là nơi thờ và nơi học của hoàng tộc, chưa phải trường học cho người ngoài. Khu di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám mà bạn thăm ở Hà Nội hôm nay đã qua nhiều lần tu bổ, phần lớn kiến trúc còn lại mang dấu ấn các thời sau, và hàng bia tiến sĩ bắt đầu từ thời Lê. Khi tham quan, nên phân biệt lớp lịch sử thời Lý với lớp kiến trúc về sau.
Với câu hỏi vì sao một vị vua sùng Phật lại lập Văn Miếu, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng ở thời Lý, Phật, Nho và tín ngưỡng dân gian cùng tồn tại; nhà vua không thấy cần chọn một. Phật giáo giữ vai trò văn hoá, còn Nho học dần chiếm chỗ trong việc tổ chức triều đình.
Cuộc thân chinh Chiêm Thành năm 1069 theo trình tự sử chép
Năm 1069, vua thân chinh Chiêm Thành, giao việc nước cho nguyên phi họ Lê ở lại kinh. Diễn biến dưới đây theo những gì sử Việt chép; đây là nguồn của một phía, nên một số chi tiết cần đọc thận trọng.
- Vua cùng Lý Thường Kiệt dẫn quân thuỷ vào phía nam, nguyên phi ở lại giữ việc triều chính tại Thăng Long.
- Lần đầu đánh chưa thắng, vua cho quân quay về. Sử chép trên đường về, vua nghe tin nguyên phi trị nước khéo, trong nước yên, lòng dân cảm phục.
- Vua tự nghĩ người đàn bà còn làm được như thế, mình là nam nhi mà chưa nên việc gì, bèn quay lại đánh tiếp. Chi tiết này được chép trong chính sử, dù có dáng dấp một bài học đạo lý.
- Quân Lý thắng, bắt được vua Chiêm là Chế Củ đưa về Thăng Long.
- Chế Củ xin dâng ba châu Địa Lý, Ma Linh, Bố Chính để được tha về nước. Vua chấp thuận.
- Trong số người bị bắt có nhà sư Thảo Đường, về sau được vua trọng và mở một dòng thiền mang tên ông ở Đại Việt.
Tư liệu của Champa về sự kiện này rất ít, nên gần như mọi chi tiết đều đến từ sử Việt. Các nhà nghiên cứu ngày nay nhắc rằng quan hệ Đại Việt và Champa có cả chiến tranh lẫn giao thương, hôn nhân, trao đổi văn hoá; một trận đánh không đại diện cho toàn bộ mối quan hệ giữa hai nước láng giềng.
Nguyên phi họ Lê: từ chính sử đến giai thoại cây lan
Người vợ được giao giữ nước năm 1069 là bà Lê thị, quê ở hương Thổ Lỗi, vùng nay thuộc Gia Lâm, Hà Nội. Bà là mẹ của thái tử Càn Đức, người sau này lên ngôi là Lý Nhân Tông. Trong sử, bà được gọi bằng nhiều danh xưng theo từng thời, sau là Linh Nhân hoàng thái hậu; dân gian quen gọi là Ỷ Lan.
Câu chuyện vua đi qua làng, dân chúng đổ ra xem, riêng một cô gái đứng tựa gốc lan không ra, vua lấy làm lạ cho gọi vào cung, là giai thoại dân gian, không phải chi tiết của chính sử. Tên Ỷ Lan, nghĩa là tựa cây lan, có lẽ được giải thích ngược từ danh xưng. Bạn có thể kể chuyện này như truyền thuyết của vùng đất, kèm lưu ý ấy.
Điều chính sử ghi nhận là năm 1069 bà được giao giữ việc nước khi vua đi xa và làm tốt đến mức khiến vua thay đổi quyết định. Đây là một trong những ghi chép sớm nhất về một người phụ nữ trực tiếp điều hành triều chính ở Việt Nam. Vai trò của bà sau khi Thánh Tông mất, khi con nhỏ lên ngôi, thuộc một câu chuyện khác về quyền lực đứng sau ngai vàng, với cả những đánh giá trái chiều.
Trong mối quan hệ với Thánh Tông, chi tiết đáng chú ý là vua chấp nhận giao quyền cho một người phụ nữ ở thời điểm quan trọng, và sau đó công khai nhận mình kém hơn. Dù câu chuyện có được tô thêm, nó cho thấy triều đình nhà Lý có một sự linh hoạt nhất định trong việc dùng người.
Cuối đời và cách sử gia nhìn lại
Vua mất năm 1072. Lý Thánh Tông mất năm 1072, khoảng bốn mươi chín tuổi. Thái tử Càn Đức mới khoảng bảy tuổi được đưa lên ngôi, mở ra một thời kỳ dài trong đó quyền hành thực tế nằm ở thái hậu và các đại thần.
Lời khen về chính sự. Ngô Sĩ Liên và nhiều sử gia đời sau khen vua có lòng thương dân, chăm việc nông, trọng Nho học, đánh Chiêm có công. Thời của ông thường được coi là đoạn nhà Lý đang lên.
Lời phê bình. Các sử gia cũng chê việc xây tháp, dựng chùa tốn kém và một số lễ nghi xa hoa. Lê Văn Hưu thời Trần có những lời phê về việc dùng của dân vào công trình tôn giáo dưới các đời vua Lý nói chung.
Góc nhìn hôm nay. Người đọc hiện đại thường nhớ Thánh Tông qua quốc hiệu Đại Việt và Văn Miếu, tức là qua những thiết chế có sức sống lâu dài, hơn là qua các trận đánh. Đó cũng là cách nhìn hữu ích khi bạn đọc về bất kỳ vị vua nào: điều gì còn lại sau khi ông mất.
Câu hỏi thường gặp
Lý Thánh Tông đổi quốc hiệu Đại Việt năm nào?
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Lý Thánh Tông đổi quốc hiệu từ Đại Cồ Việt sang Đại Việt ngay năm lên ngôi, 1054. Quốc hiệu Đại Việt được dùng qua nhiều triều đại sau, đến đầu thời Nguyễn mới đổi sang tên gọi khác.
Văn Miếu được lập năm nào và để làm gì?
Văn Miếu được lập năm 1070 dưới thời Lý Thánh Tông, là nơi thờ Chu Công, Khổng Tử và các bậc hiền Nho giáo, đồng thời là nơi hoàng thái tử đến học. Quốc Tử Giám được lập năm 1076 dưới đời vua Lý Nhân Tông.
Chế Củ là ai?
Chế Củ là cách sử Việt gọi vị vua Champa bị quân Lý bắt trong cuộc thân chinh năm 1069. Để được tha về, ông dâng ba châu Địa Lý, Ma Linh và Bố Chính. Tư liệu phía Champa về sự kiện này rất ít, nên chi tiết chủ yếu đến từ sử Việt.
Ỷ Lan tựa cây lan có phải chuyện thật không?
Đó là giai thoại dân gian, không được chép trong chính sử. Chính sử chỉ ghi bà Lê thị quê ở Thổ Lỗi, được vua đưa vào cung, sinh thái tử Càn Đức và được giao giữ việc nước khi vua đánh Chiêm năm 1069.
Lý Thánh Tông trị vì bao lâu?
Ông trị vì từ năm 1054 đến năm 1072, khoảng mười tám năm, đổi niên hiệu năm lần. Người nối ngôi là con trai Càn Đức, lên ngôi khi mới khoảng bảy tuổi, tức vua Lý Nhân Tông, vị vua trị vì lâu nhất của nhà Lý.
Câu chuyện vua thương người tù mùa đông được chép ở đâu?
Chuyện này được chép trong Đại Việt sử ký toàn thư ở những năm đầu thời Thánh Tông. Vua sai phát chăn chiếu và cấp cơm ngày hai bữa cho tù nhân. Sử quan chép chuyện này như một tấm gương về lòng nhân cho các đời sau.