QuyenThe.comQuyền Thế
Các vị vua thời Lý và Trần

Lý Thái Tông: vị vua cầm quân, ban Hình thư và đặt nếp trị nước cho nhà Lý

Lý Thái Tông nối ngôi giữa cuộc tranh chấp của các em, rồi ban Hình thư năm 1042, thân chinh nhiều lần và đặt nhiều nếp trị nước kéo dài cả triều Lý.

Low angle view of a bronze bell hanging under a tiled wooden roof in a Hanoi temple courtyard, a visitor in the distance seen from behind, warm afternoon light

Lý Thái Tông, tên huý Lý Phật Mã, là vị vua thứ hai của nhà Lý, trị vì từ năm 1028 đến 1054. Nếu Lý Thái Tổ dựng khung cho vương triều, thì Thái Tông là người làm cho cái khung ấy đứng vững: dẹp tranh chấp trong hoàng tộc, đặt lệ thề trung hiếu, ban bộ luật thành văn đầu tiên được sử chép và nhiều lần tự mình cầm quân.

Bài này đi qua con đường lên ngôi của ông, những việc lớn trong hơn hai mươi lăm năm trị vì, cách ông xử lý các thủ lĩnh địa phương và quan hệ với Chiêm Thành, rồi tới những đánh giá khác nhau của sử gia. Phần chuyện chùa Một Cột chỉ được nhắc ngắn, vì đó là câu chuyện văn hoá đã có nhiều bài riêng.

Từ Khai Thiên vương đến ngai vàng

Lý Phật Mã sinh năm 1000, là con trưởng của Lý Công Uẩn với bà Lê thị. Khi cha lên ngôi, ông được lập làm thái tử, phong Khai Thiên vương, và sớm được giao cầm quân đi đánh dẹp nhiều nơi. Sử chép ông từng đánh Chiêm Thành ở vùng Bố Chính năm 1020 và dẹp các vùng chống đối ở phía bắc. Nhờ vậy, khi lên ngôi ông đã là người quen việc binh, khác với nhiều ông vua sinh ra và lớn lên hoàn toàn trong cung.

Năm 1028, Lý Thái Tổ mất. Ba người em là Đông Chinh vương, Dực Thánh vương và Vũ Đức vương đem quân phục quanh cung định giành ngôi. Thái tử được các tướng thân tín hộ vệ; Lê Phụng Hiểu xông ra cửa Quảng Phúc chém Vũ Đức vương, quân của các vương tan vỡ. Đông Chinh vương và Dực Thánh vương sau đó về xin chịu tội và được vua tha, phục lại tước.

Cách xử lý này đáng chú ý. Thái Tông có thể trừng trị nặng, nhưng ông chọn tha cho hai người em còn sống. Sử gia đời sau thường khen đây là lòng khoan dung; từ góc nhìn chính trị, nó cũng là cách tránh làm hoàng tộc chia rẽ thêm ngay đầu triều. Lê Phụng Hiểu được trọng thưởng; tương truyền ông xin được ném đao, đao rơi tới đâu thì xin đất tới đó, nên vùng đất được cấp gọi là thác đao điền. Chi tiết ném đao là chuyện được chép kèm, mang màu sắc giai thoại.

Hội thề Đồng Cổ: buộc lòng trung bằng nghi lễ

Ngay sau khi lên ngôi, Thái Tông cho lập đền thờ thần núi Đồng Cổ ở Thăng Long và đặt lệ hằng năm các quan phải đến đó làm lễ thề. Lời thề đại ý là làm con phải hiếu, làm quan phải trung, ai trái lời thề thì thần linh trừng phạt. Tương truyền thần Đồng Cổ từng báo mộng cho vua biết trước âm mưu của ba vương, vì thế mới được thờ ở kinh đô; đây là chuyện tương truyền gắn với ngôi đền, không phải chi tiết kiểm chứng được.

Từ góc nhìn bộ máy quyền lực, hội thề là một công cụ chính trị khá tinh tế. Thời đó chưa có hệ thống quan lại thi tuyển, triều thần phần lớn là người thân tín, tướng lĩnh và hoàng tộc. Một nghi lễ công khai, lặp lại mỗi năm, có sức nặng tinh thần, giúp nhắc mọi người về bổn phận với vua và làm cho việc phản bội trở thành điều đáng hổ thẹn trước cả cộng đồng.

Lệ thề này được duy trì qua nhiều đời, sang cả thời Trần. Ngôi đền Đồng Cổ ở vùng Bưởi, Hà Nội ngày nay vẫn còn, là dấu tích của một thiết chế chính trị bằng nghi lễ mà người đọc lịch sử nên biết. Nó cho thấy các vua thời đầu độc lập không chỉ dựa vào quân đội mà còn dựa vào niềm tin và lễ nghi để giữ trật tự trong triều.

Hình thư năm 1042 và các việc trị nước khác

Bộ luật thành văn đầu tiên được sử chép. Năm 1042, vua sai soạn và ban hành Hình thư. Sử chép trước đó việc kiện tụng phiền nhiễu, quan lại câu nệ luật văn hoặc xử khắc nghiệt, nên vua cho sửa định lại thành sách để dân tiện theo. Bộ luật này nay không còn văn bản, nội dung chỉ biết qua những dòng chép ngắn trong sử.

Một số quy định cụ thể được chép lại. Sử có nhắc vài điều như cho người già, trẻ nhỏ, người tàn tật được chuộc tội bằng tiền, trừ tội thập ác. Những dòng này cho thấy bộ luật đã phân biệt đối tượng, không chỉ liệt kê hình phạt.

Chuông kêu oan. Sử chép vua cho đặt chuông lớn ở lầu điện để người có oan ức đến đánh, vua trực tiếp nghe xét. Đây là cách thể hiện ý muốn gần dân, dù trên thực tế không phải ai cũng tới được kinh thành.

Khuyến nông và nghề dệt. Vua làm lễ cày ruộng tịch điền, một nghi lễ đề cao nghề nông. Năm 1040, sử chép vua dạy cung nữ dệt gấm vóc và cho dùng gấm trong nước thay vì gấm nhà Tống, một chi tiết thường được nhắc như ý thức tự chủ về sản vật.

Đúc tiền và đổi niên hiệu. Trong thời trị vì, vua đổi niên hiệu sáu lần, trong đó có Thiên Thành, Thông Thuỵ, Càn Phù Hữu Đạo, Minh Đạo, Thiên Cảm Thánh Vũ và Sùng Hưng Đại Bảo. Tiền Minh Đạo được đúc trong thời gian này. Việc đổi niên hiệu nhiều lần là thói quen của nhiều vua Lý, thường gắn với một sự kiện được coi là điềm lành hoặc một bước ngoặt.

Các vùng biên và Nùng Trí Cao: mềm nắn rắn buông

Phía bắc thời Lý là vùng của nhiều thủ lĩnh địa phương, có lực lượng riêng và quan hệ cả với nhà Lý lẫn nhà Tống. Năm 1039, thủ lĩnh Nùng Tồn Phúc ở châu Thảng Do tự xưng hoàng đế, lập nước riêng. Thái Tông thân chinh, bắt được Tồn Phúc và đem về kinh xử tội. Người con là Nùng Trí Cao chạy thoát.

Năm 1041, Trí Cao lại nổi lên, chiếm châu Thảng Do và xưng nước riêng. Quân Lý bắt được ông đưa về Thăng Long. Điều đáng chú ý là vua không giết mà tha, sau đó còn cho cai quản lại vùng Quảng Nguyên, phong chức tước. Sử chép vua thương vì cha con Trí Cao đã bị giết. Từ góc nhìn chính trị, cách làm này nhằm biến một thủ lĩnh nguy hiểm thành người cai quản biên giới cho triều đình.

Chính sách ấy chỉ thành công một phần. Vài năm sau, Trí Cao lại tách ra, xưng hiệu riêng và quay sang đánh các châu của nhà Tống ở vùng Quảng Tây, rồi thất bại. Các sử gia nhìn chuyện này theo nhiều cách: có người khen vua độ lượng, có người cho rằng tha quá dễ là nuôi mầm loạn. Dù đánh giá thế nào, câu chuyện cho thấy việc giữ vùng biên thời Lý luôn phải kết hợp giữa binh lực và ràng buộc bằng ân huệ, chức tước, hôn nhân.

Cuộc thân chinh Chiêm Thành năm 1044

Năm 1044, Thái Tông tự cầm quân đánh Chiêm Thành. Sử chép nguyên do là phía Chiêm lâu không sang triều cống và nhiều lần quấy nhiễu vùng biên. Bảng dưới gom các mốc chính theo những gì sử cũ chép, viết theo góc nhìn trung tính.

Giai đoạnSử chépGhi chú khi đọc
Xuất quânVua thân chinh, giao thái tử ở lại giữ kinh thànhCho thấy thái tử đã được tập việc nước từ sớm
Giao chiếnQuân Lý thắng ở vùng sông Ngũ Bồ, vua Chiêm là Sạ Đẩu bị giếtTên vua Chiêm phiên âm theo sử Việt, tư liệu Champa có cách gọi khác
Vào kinh thành ChiêmQuân Lý tiến vào thành Phật Thệ, bắt nhiều người và cung nữ đưa vềĐây là thông tin từ sử Việt, góc nhìn của bên thắng trận
Trở vềVua cho người bị bắt lập làng sinh sống, cấp ruộng đấtMột phần dân cư gốc Chiêm hoà vào cộng đồng ở đồng bằng Bắc Bộ

Khi đọc về các cuộc chiến với Chiêm Thành, bạn nên nhớ nguồn tư liệu chủ yếu là sử Việt, viết từ một phía. Champa là một quốc gia có nền văn hoá riêng, có bia ký và truyền thống chính trị riêng; các nhà nghiên cứu ngày nay thường đối chiếu thêm bia ký Champa để có bức tranh cân bằng hơn.

Chuyện chùa Một Cột và cuối đời của vua

Năm 1049, vua cho dựng chùa Diên Hựu, tức chùa Một Cột ở Thăng Long. Sử chép vua mộng thấy Quan Âm ngồi trên tòa sen dắt vua lên đài; tỉnh dậy, theo lời khuyên của nhà sư, vua cho dựng cột đá giữa hồ, đặt điện hình hoa sen lên trên. Câu chuyện giấc mộng thuộc lớp chuyện được chép kèm, còn công trình là có thật và đã trở thành biểu tượng của Hà Nội. Ngôi chùa hiện nay là bản dựng lại sau năm 1954, mô phỏng hình dáng cũ.

Thái Tông mất năm 1054, thọ khoảng năm mươi lăm tuổi, táng ở Thọ Lăng. Thái tử Nhật Tôn nối ngôi, tức Lý Thánh Tông. Khác với lần chuyển giao năm 1028, lần này không có tranh chấp lớn, một phần nhờ thái tử đã được tập việc từ sớm, từng thay cha giữ kinh thành khi vua đi đánh Chiêm.

Nhìn từ cấu trúc quyền lực, hơn hai mươi lăm năm của Thái Tông là thời gian nhà Lý chuyển từ một triều đại mới lập sang một vương triều có nếp: có lệ thề, có luật thành văn, có cách xử lý vùng biên, có người kế vị được chuẩn bị. Đây là những thứ ít được nhắc bằng những trận đánh, nhưng lại quyết định việc một triều đại có trụ được qua nhiều đời hay không.

Sử gia đánh giá Lý Thái Tông

Hình ảnh một vị vua giỏi việc binh. Sử cũ ghi nhận vua nhiều lần thân chinh và thắng trận. Ngô Sĩ Liên khen vua có tài văn võ, việc trị nước có phép tắc, coi đây là thời nhà Lý bắt đầu thịnh.

Lời phê về chuyện nhân từ quá mức. Một số sử gia cho rằng việc tha Nùng Trí Cao là quá nhẹ tay, để lại hậu hoạ. Đây là cuộc tranh luận kinh điển giữa khoan dung và cứng rắn trong cách giữ biên giới thời xưa.

Lời phê về việc sùng Phật. Như với Lý Thái Tổ, các sử gia Nho học phê việc dựng chùa tốn kém. Ngày nay, người ta thường nhìn đó là một phần của văn hoá thời Lý, khi nhà chùa giữ vai trò lớn trong xã hội.

Đánh giá từ góc thể chế. Nhiều nhà nghiên cứu hiện đại coi Hình thư năm 1042 là cột mốc quan trọng của lịch sử pháp luật Việt Nam, dù văn bản không còn. Nó cho thấy nhà nước đã chuyển từ xử án theo lệ và ý vua sang có luật thành văn để quan lại theo.

Câu hỏi thường gặp

Lý Thái Tông tên thật là gì?

Lý Thái Tông tên huý là Lý Phật Mã, còn có tên Đức Chính, sinh năm 1000, là con trưởng của Lý Thái Tổ. Trước khi lên ngôi ông được phong Khai Thiên vương và nhiều lần cầm quân đánh dẹp ở biên giới phía bắc và phía nam.

Hình thư là bộ luật gì?

Hình thư là bộ luật do Lý Thái Tông cho soạn và ban hành năm 1042, được coi là bộ luật thành văn đầu tiên mà sử Việt Nam ghi lại. Văn bản không còn, nội dung chỉ biết qua vài dòng chép trong Đại Việt sử ký toàn thư.

Hội thề Đồng Cổ là gì?

Đó là lệ hằng năm các quan đến đền thờ thần Đồng Cổ ở Thăng Long làm lễ thề trung với vua, hiếu với cha mẹ. Lệ do Lý Thái Tông đặt sau loạn ba vương năm 1028 và được duy trì qua nhiều đời, sang cả thời Trần.

Lý Thái Tông đã tha Nùng Trí Cao như thế nào?

Năm 1041 Nùng Trí Cao bị bắt đưa về Thăng Long. Vua không giết mà tha, sau còn giao cai quản vùng Quảng Nguyên và ban chức tước. Vài năm sau Trí Cao lại tách ra, xưng hiệu riêng và quay sang đánh các châu của nhà Tống.

Lý Thái Tông trị vì bao lâu và có những niên hiệu nào?

Ông trị vì từ năm 1028 đến 1054, khoảng hai mươi sáu năm, đổi niên hiệu sáu lần: Thiên Thành, Thông Thuỵ, Càn Phù Hữu Đạo, Minh Đạo, Thiên Cảm Thánh Vũ và Sùng Hưng Đại Bảo. Người nối ngôi là con trưởng Lý Nhật Tôn.

Chuyện giấc mộng dựng chùa Một Cột có phải chính sử không?

Đại Việt sử ký toàn thư có chép việc vua mộng thấy Quan Âm rồi cho dựng chùa năm 1049. Tuy được ghi trong sử, chi tiết giấc mộng vẫn là lời kể không kiểm chứng được; điều chắc chắn là công trình đã được dựng dưới thời vua.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138