QuyenThe.comQuyền Thế
Đọc lịch sử vua chúa cho đúng

Lời bàn của sử thần: đọc “Lê Văn Hưu nói”, “Ngô Sĩ Liên nói” và lời ngự phê

Trong sử cũ, đoạn mở đầu bằng “sử thần nói” là ý kiến của người viết, không phải sự kiện. Cách nhận ra, hiểu chuẩn mực đánh giá và dùng lời bàn khi tìm hiểu vua.

Elderly scholar seen from behind reading an old bound volume beside a lattice window in a traditional wooden house in Hue, afternoon light falling across the desk, crimson and brown tones

Trong các bộ sử biên niên của Việt Nam, những đoạn mở đầu bằng “Lê Văn Hưu nói”, “Sử thần Ngô Sĩ Liên nói” hay “Phan Phu Tiên nói” là lời bàn: ý kiến đánh giá của người chép sử, được tách riêng khỏi phần chép việc. Thời Nguyễn có thêm những đoạn cẩn án của sử thần và lời ngự phê của nhà vua. Phân biệt được lời bàn với sự kiện là kỹ năng đầu tiên để đọc sử vua chúa mà không bị lẫn giữa điều đã xảy ra và điều người viết nghĩ về nó.

Bài này giải thích lời bàn xuất hiện ở đâu, người xưa dùng chuẩn mực gì để khen chê một vị vua, vì sao các lời bàn đôi khi mâu thuẫn nhau qua các thời, và cách bạn có thể dùng chúng như một tư liệu về tư tưởng thay vì một phán quyết cuối cùng.

Lời bàn nằm ở đâu và trông như thế nào

Trong Đại Việt sử ký toàn thư, lời bàn thường xuất hiện ngay sau đoạn chép một sự kiện mà người viết thấy đáng bình luận: một vị vua lên ngôi, một quyết định về lễ nghi, một vụ phế lập, một cái chết. Đoạn văn mới mở đầu bằng tên người bàn, rồi đến lập luận, có khi viện dẫn kinh điển Nho gia hoặc so sánh với các triều đại Trung Hoa. Trong nguyên văn chữ Hán, phần này thường bắt đầu bằng chữ có nghĩa là “nói rằng”, nên bản dịch quen dùng cách viết “Lê Văn Hưu nói”.

Toàn thư giữ lại lời bàn của nhiều lớp người viết. Lê Văn Hưu đời Trần là lớp sớm nhất còn được trích, tiếp đến Phan Phu Tiên và Ngô Sĩ Liên đời Lê sơ, rồi các sử thần thời Lê trung hưng. Vì vậy, ngay trong một bộ sách, bạn có thể gặp những giọng đánh giá khác nhau, thậm chí một người bàn lại ý kiến của người trước.

Sang thời Nguyễn, bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục tổ chức lời bàn theo cách khác. Có phần cẩn án, nơi sử thần nêu ý khảo cứu hoặc đính chính chi tiết; và có phần ngự phê, lời bình của vua Tự Đức, thường ngắn gọn nhưng rất dứt khoát. Đây là trường hợp hiếm hoi người đứng đầu triều đình trực tiếp bình luận về các vị vua đời trước ngay trong trang sử chính thức.

Điểm chung của mọi loại lời bàn là chúng được tách riêng về hình thức. Người chép sử xưa ý thức rõ ranh giới giữa chép việc và bàn việc, và đó là một truyền thống đáng quý mà người đọc nay nên tôn trọng bằng cách giữ đúng ranh giới ấy khi trích dẫn.

Người xưa khen chê vua theo những chuẩn mực nào

Chính danh và lễ. Một vị vua được đánh giá trước hết ở việc có giữ đúng danh phận, lễ nghi hay không: lập tông miếu, xã tắc, phân định ngôi thứ trong hoàng tộc, đối xử với vua cha, thái hậu theo đúng lễ. Vi phạm lễ trong mắt sử thần là dấu hiệu của rối loạn sâu hơn.

Thương dân và tiết kiệm sức dân. Xây dựng tốn kém, bắt phu nhiều, thu thuế nặng là những điều bị chê đều đặn. Ngược lại, giảm tô thuế, phát chẩn khi đói kém, xá tội nhân dịp lớn được khen. Đây là thước đo xuyên suốt từ Lê Văn Hưu đến các sử thần triều Nguyễn.

Dùng người và nghe can gián. Vua biết chọn người hiền, nghe lời can, xa kẻ nịnh được coi là vua sáng. Vua giết công thần, tin hoạn quan hay ngoại thích quá mức bị coi là mầm hoạ. Các sử thần thường viết những đoạn bàn dài nhất ở những chỗ này.

Thái độ với tín ngưỡng và điềm lạ. Sử thần Nho gia thường không tán thành việc vua dồn quá nhiều của cải vào chùa quán hay tin quá mức vào điềm báo. Toàn thư chép lời Lê Văn Hưu chê việc Lý Thái Tổ mới lên ngôi đã lo dựng chùa, độ người làm tăng trong khi tông miếu, xã tắc chưa lập xong; đó là quan điểm của một nhà Nho đời Trần.

Chính thống của triều đại. Việc một triều được coi là chính thống hay không ảnh hưởng mạnh đến giọng bàn. Những người cướp ngôi, hay những triều mà sử thần phục vụ đối địch, thường bị bàn bằng giọng nghiêm khắc hơn nhiều so với các vua của triều đang cầm quyền.

Vì sao lời bàn thay đổi qua các thời

Một cách nhìn sẽ không giữ nguyên qua năm sáu trăm năm. Ví dụ dễ thấy nhất là cách xếp đặt Triệu Đà và nhà Triệu. Lê Văn Hưu đời Trần coi Triệu Vũ Đế là vị vua mở đầu nền chính thống của nước ta và có lời khen; Ngô Sĩ Liên đời Lê sơ về cơ bản tiếp nhận cách xếp này. Đến thế kỷ 18, Ngô Thì Sĩ trong Việt sử tiêu án đã phản bác, cho rằng nhà Triệu không nên được coi là triều đại của nước ta. Đến nay giới sử học vẫn còn những cách nhìn khác nhau về vấn đề này.

Sự thay đổi ấy không có nghĩa là người đời sau luôn đúng hơn. Mỗi thế hệ sử gia đặt câu hỏi từ bối cảnh của mình: Lê Văn Hưu viết khi nhà Trần cần khẳng định vị thế ngang hàng với phương Bắc; Ngô Thì Sĩ viết khi tư duy khảo chứng đã phát triển và nhu cầu phân định nguồn gốc dân tộc rõ ràng hơn. Đọc lời bàn như một tư liệu về tư tưởng của thời người viết, bạn sẽ hiểu được cả hai thời.

Tương tự, lời bàn về nhà Hồ, nhà Mạc hay về các chúa Trịnh trong sử thời Lê và sử thời Nguyễn có khác biệt đáng kể. Những đánh giá ấy được các nhà sử học hiện đại xem xét lại, nhiều khi theo hướng toàn diện hơn, ghi nhận cả những đóng góp mà sử cũ ít nhắc. Khi bạn gặp một nhận xét gay gắt về một vị vua, câu hỏi đầu tiên nên là: ai nói, nói vào thời nào, và người đó phục vụ triều đại nào.

Phân biệt ba lớp trong một đoạn sử

Một trang sử cũ thường có ba lớp xen nhau. Bảng dưới gợi ý cách nhận ra từng lớp và mức độ bạn nên dựa vào chúng khi kể lại.

LớpDấu hiệu nhận raVí dụ dạng câuDùng thế nào
Chép việcCâu ngắn, có ngày tháng, chủ ngữ là vua hay quan, động từ hành độngMùa xuân, tháng Giêng, vua xuống chiếu…Làm khung sự kiện, đối chiếu với nguồn khác khi có
Nhận xét lồng trong lời chépTính từ đánh giá gắn vào nhân vật, thường ở phần giới thiệu hoặc lúc mấtNgười có tài lược, nhưng không có học vấn…Hiểu là cách nhìn của người viết, trích kèm nguồn
Lời bàn có tên người bànTách đoạn, mở bằng tên sử thần hoặc chữ ngự phê, cẩn ánSử thần … nói: …Dùng như tư liệu tư tưởng, không thay cho sự kiện
Chú thích của người dịch đời nayĐặt ở chân trang hoặc trong ngoặc, không có trong nguyên vănCó lẽ là năm …; tức tỉnh … ngày nayHữu ích để định vị, nhưng là ý kiến của người dịch

Lớp thứ hai là khó nhận ra nhất. Chẳng hạn, khi Toàn thư chép việc Trần Thủ Độ mất năm 1264, đoạn chép có kèm nhận xét về tài lược và học vấn của ông. Câu đó không có tên người bàn nhưng vẫn là đánh giá, và nên được trích như một đánh giá của sử cũ chứ không phải một dữ kiện.

Dùng lời bàn khi viết hoặc thuyết trình về một vị vua

Lời bàn rất có giá trị nếu dùng đúng chỗ. Trình tự dưới đây giúp bạn đưa lời bàn vào bài viết, bài thuyết trình hay phần thuyết minh tại di tích mà không biến nó thành phán quyết.

  1. Trình bày sự kiện trước, dựa trên phần chép việc, kèm năm và nguồn.
  2. Giới thiệu lời bàn bằng tên người bàn và thời đại của họ, ví dụ: sử gia đời Trần Lê Văn Hưu nhận xét rằng…
  3. Tóm tắt lập luận, nêu chuẩn mực mà người bàn dựa vào, như lễ, thương dân, chính danh.
  4. Nếu có lời bàn khác của thời sau, đặt cạnh nhau để người nghe thấy sự khác biệt.
  5. Bổ sung cách nhìn của sử học hiện đại ở mức thận trọng, nói rõ đây là quan điểm của các nhà nghiên cứu, có thể chưa thống nhất.
  6. Để người nghe tự rút ra nhận định, tránh kết thúc bằng một câu phán xét đúng sai thay họ.

Cách làm này đặc biệt cần thiết với những nhân vật còn nhiều tranh luận như Hồ Quý Ly, Mạc Đăng Dung, các chúa Trịnh, hay một số vị vua cuối triều Nguyễn. Khi lời bàn được trình bày đúng vị trí, người nghe hiểu thêm cả lịch sử lẫn lịch sử của cách nhìn lịch sử.

Những lỗi thường gặp khi trích lời bàn

Lỗi đầu tiên là trích lời bàn như thể đó là sự kiện. Một bài viết nói “vua X là người hoang dâm” chỉ vì sử thần có câu chê như vậy là đã đẩy một ý kiến lên thành dữ kiện. Cách viết chính xác là “sử thần thời Lê chê vua X…”, kèm theo những việc cụ thể mà sử chép để người đọc tự đánh giá.

Lỗi thứ hai là gán nhầm người bàn. Vì Toàn thư có nhiều lớp, việc nói “Ngô Sĩ Liên nhận xét về vua Lê Thần Tông” là sai, bởi vị vua thế kỷ 17 này sống sau Ngô Sĩ Liên gần hai trăm năm; mọi lời bàn về đời vua đó thuộc về các sử thần thời Lê trung hưng. Khi không chắc ai bàn, bạn có thể viết “Toàn thư có lời bàn rằng…” thay vì đoán tên.

Lỗi thứ ba là cắt lời bàn khỏi ngữ cảnh. Một lời bàn dài thường có cả phần khen và phần chê; trích riêng nửa chê hoặc nửa khen là bóp méo ý người viết. Nếu chỉ dùng được một câu, hãy nói rõ đoạn bàn còn những ý khác.

Lỗi cuối cùng là dùng lời bàn của người xưa để kết luận về những câu hỏi hiện đại, chẳng hạn đánh giá một vị vua là tiến bộ hay lạc hậu. Sử thần thời quân chủ không đặt câu hỏi theo kiểu đó. Lời bàn của họ trả lời câu hỏi của họ, và sẽ hữu ích nhất khi bạn hiểu đúng câu hỏi ấy.

Câu hỏi thường gặp

Lời bàn trong Toàn thư có phải đều do Ngô Sĩ Liên viết không?

Không. Toàn thư giữ lời bàn của nhiều người, trong đó có Lê Văn Hưu đời Trần, Phan Phu Tiên và Ngô Sĩ Liên đời Lê sơ, cùng các sử thần thời Lê trung hưng. Tên người bàn thường được ghi ở đầu đoạn, nên hãy đọc kỹ trước khi trích.

Ngự phê trong Cương mục là gì?

Ngự phê là lời bình của vua Tự Đức được in kèm trong bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục. Nhà vua nhận xét về nhân vật, sự kiện, có khi bác bỏ chi tiết mà ông thấy không hợp lý. Đây là tư liệu quý về tư tưởng của một vị vua Nguyễn.

Cẩn án khác lời bàn ở chỗ nào?

Cẩn án thiên về khảo cứu: sử thần nêu căn cứ, đính chính địa danh, niên đại, hoặc giải thích vì sao chọn một thuyết. Lời bàn thiên về đánh giá đạo lý và chính sự. Trong thực tế hai loại có khi xen nhau, nhưng cẩn án thường cho bạn thông tin kiểm chứng hữu ích hơn.

Có nên tin lời bàn của sử thần không?

Nên coi lời bàn là ý kiến có cơ sở của người có học vào thời đó, phản ánh chuẩn mực Nho gia và quan điểm của triều đại họ phục vụ. Lời bàn giúp hiểu cách người xưa nghĩ, nhưng không thay thế được việc xem xét sự kiện và các nguồn khác.

Vì sao cùng một vị vua mà sử thời Lê và thời Nguyễn đánh giá khác nhau?

Vì mỗi triều đại có lợi ích, bối cảnh và tư tưởng riêng. Sử thần thời Lê đánh giá các triều trước từ vị trí của nhà Lê, còn sử thần thời Nguyễn nhìn lại cả nhà Lê và các chúa Trịnh từ vị trí của nhà Nguyễn. Khác biệt đó chính là điều đáng học.

Thuyết minh viên tại di tích nên dùng lời bàn thế nào?

Nên dẫn lời bàn kèm tên người bàn và thời đại, đặt sau phần kể sự kiện, và nếu có thể thì nêu thêm một cách nhìn khác. Tránh biến lời bàn thành kết luận duy nhất về nhân vật, vì khách tham quan dễ nhớ câu phán hơn là bối cảnh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138