QuyenThe.comQuyền Thế
Các vị vua thời Lê, Mạc và Tây Sơn

Lê Thánh Tông trị nước: 38 năm Quang Thuận – Hồng Đức qua con mắt người cầm quyền

Lê Thánh Tông lên ngôi năm 1460 nhờ các đại thần, trị vì 38 năm: thu quyền về tay vua, đặt lại địa phương, lập bia tiến sĩ, soạn sử. Kèm những góc nhìn khác nhau.

Row of stone turtle steles under ancient trees at the Temple of Literature in Hanoi, top-down angle in soft rain, a student with an umbrella walking past

Lê Thánh Tông, tên thật Lê Tư Thành, lên ngôi năm 1460 khi mười tám tuổi và trị vì đến năm 1497, với hai niên hiệu Quang Thuận và Hồng Đức. Ông thường được nhắc như vị vua đưa triều Lê sơ lên đỉnh thịnh trị. Nhưng câu hỏi thú vị hơn với người đọc sử là: một người được các đại thần đưa lên ngôi sau chính biến làm cách nào để trở thành vị vua nắm quyền chặt nhất của triều đại, và cái giá của sự tập trung quyền lực ấy là gì.

Bài này không kể lại toàn bộ thời Lê sơ hay luật Hồng Đức theo từng điều. Bài đi theo con người Lê Thánh Tông với tư cách người cầm quyền: con đường lên ngôi, cách ông thu quyền về tay mình, cách ông dùng người, những gì ông viết, và các ý kiến khác nhau về ông.

Từ hoàng tử ngoài cung đến vị vua được đại thần chọn

Lê Tư Thành sinh năm 1442, con của Lê Thái Tông và bà Ngô Thị Ngọc Dao, chỉ ít ngày trước khi cha qua đời ở Lệ Chi Viên. Tương truyền mẹ ông khi mang thai từng phải lánh ra ngoài cung vì bị gièm pha, và có nhiều câu chuyện dân gian về điềm lạ lúc ông ra đời; các chi tiết này nên coi là truyền ngôn. Ông lớn lên ngoài cung, được phong Bình Nguyên vương, nổi tiếng chăm học.

Năm 1460, sau khi phế Lê Nghi Dân, nhóm đại thần do Nguyễn Xí, Đinh Liệt đứng đầu bàn chọn người nối ngôi và đón Tư Thành vào cung. Việc được đưa lên bởi các đại thần mang lại cho vị vua trẻ sự ủng hộ ban đầu, nhưng cũng đặt ông vào thế chịu ơn những người nắm quân và nắm triều. Ông đặt niên hiệu Quang Thuận, nghĩa là ánh sáng và thuận hoà.

Một trong những việc đầu tiên mang tính biểu tượng là năm 1464, nhà vua xuống chiếu minh oan cho Nguyễn Trãi, cho tìm con cháu còn sống để ban chức. Việc này vừa sửa lại một bản án mà nhiều người cho là oan, vừa cho thấy vị vua mới muốn tách mình khỏi những biến cố trong cung của các đời trước.

Thu quyền về tay vua

Trong thập niên đầu, Lê Thánh Tông từng bước bỏ những chức quan đứng giữa vua và bộ máy. Các chức như tướng quốc hay đại hành khiển, vốn tập trung quyền lực vào một vài đại thần, dần không còn. Sáu bộ Lại, Hộ, Lễ, Binh, Hình, Công trực tiếp chịu trách nhiệm trước nhà vua, bên cạnh là sáu khoa chuyên giám sát công việc của từng bộ và Ngự sử đài có quyền đàn hặc quan lại.

Cách tổ chức này có hai mặt. Một mặt, nó làm cho công việc rõ ràng hơn, quyền và trách nhiệm từng nơi được định danh, các cơ quan kiểm soát lẫn nhau. Mặt khác, mọi quyết định quan trọng đều quy về vua, nên chất lượng của cả bộ máy phụ thuộc nhiều vào năng lực và sự cần mẫn của người đứng đầu. Với một vị vua như Thánh Tông thì cơ chế vận hành tốt; với những người kế vị kém cỏi, nó lại nhanh chóng tê liệt.

Năm 1471, triều đình ban hành văn bản quy định quan chế, thường được gọi là Hoàng triều quan chế, xếp lại phẩm trật, chức trách. Chi tiết của bộ máy trung ương và các cơ quan có bài riêng trong danh mục bộ máy triều đình của trang; ở đây chỉ cần nhớ đây là bước đi có chủ đích của nhà vua nhằm biến triều đình công thần thành triều đình của quan lại có học, có phẩm hàm rõ ràng.

Đặt lại địa phương và nắm sổ sách

Từ năm đạo đến mười ba đạo thừa tuyên. Năm 1466, nhà vua chia cả nước thành mười hai đạo thừa tuyên cùng phủ Trung Đô quanh kinh thành; năm 1471 lập thêm thừa tuyên Quảng Nam, thành mười ba đạo. Dưới đạo là phủ, huyện, châu và xã. So với năm đạo thời Lê Thái Tổ, mạng lưới mới dày hơn, quan chức đến gần dân hơn.

Ba ty ở mỗi đạo. Mỗi đạo có ba cơ quan chia nhau quân sự, dân chính và thanh tra. Việc tách ba mảng ra cho ba người khác nhau giúp không ai ở địa phương nắm trọn quyền lực, một nguyên tắc rất rõ ý đồ tập quyền về trung ương.

Vẽ bản đồ cả nước. Năm 1490, nhà vua cho các đạo vẽ và nộp tư liệu địa lý, tập hợp thành bộ bản đồ thường gọi là Hồng Đức bản đồ. Đối với người cầm quyền thời đó, biết rõ núi sông, đường sá, số làng xã là cơ sở để thu thuế, điều quân và cử quan.

Kiểm tra quan lại. Triều đình đặt lệ khảo xét quan lại định kỳ, xem xét thành tích để thăng hay giáng. Lệ này giúp vua theo dõi bộ máy mà không cần dựa vào một đại thần trung gian.

Dùng người qua khoa cử và để tên lại trên bia đá

Từ đầu thời Quang Thuận, thi Hội được tổ chức đều đặn theo kỳ hạn ba năm một lần. Trong suốt thời gian ông trị vì, rất nhiều tiến sĩ được chọn, trở thành nguồn quan lại chính cho bộ máy mới. Thánh Tông còn trực tiếp ra đề thi Đình, sát hạch người đỗ, cho thấy ông coi việc chọn người là việc của chính nhà vua.

Năm 1484, nhà vua cho dựng bia tiến sĩ ở Văn Miếu, khắc tên những người đỗ từ khoa năm 1442 trở đi. Việc khắc tên lên đá là cách triều đình tôn vinh học vấn, đồng thời gửi một thông điệp: đường làm quan chính đáng là đường học và thi. Những tấm bia ấy ngày nay là di sản tư liệu nổi tiếng, là điểm dừng chân quen thuộc của học sinh trước mùa thi.

Bên cạnh đó, năm 1479 sử thần Ngô Sĩ Liên hoàn thành bộ Đại Việt sử ký toàn thư dưới thời ông. Việc soạn quốc sử dưới sự bảo trợ của nhà vua cũng là một cách xác lập tính chính thống của triều đại, và người đọc hôm nay nên nhớ điều này khi đọc những lời khen dành cho các vua Lê trong bộ sử ấy.

Nhà vua cầm bút: Tao Đàn và thơ văn

Lê Thánh Tông là một trong những vị vua để lại nhiều thơ văn nhất trong lịch sử Việt Nam. Ông viết bằng cả chữ Hán và chữ Nôm, nhiều bài vịnh cảnh, vịnh việc, vịnh các nhân vật lịch sử. Sách thơ văn thời Hồng Đức tập hợp tác phẩm của nhà vua và các quan, trong đó có những tập được gắn với tên Hồng Đức quốc âm thi tập, dù việc xác định bài nào đúng là của nhà vua vẫn còn được giới nghiên cứu văn bản bàn.

Ông lập Hội Tao Đàn gồm các văn thần, tự xưng Tao Đàn nguyên soái, thường cùng các quan xướng hoạ. Với người hiện đại, hình ảnh một vị vua làm thơ có thể chỉ là chuyện văn chương. Nhưng trong bối cảnh đó, Tao Đàn còn là một cách gắn kết tầng lớp nho sĩ quanh nhà vua, biến văn hoá thành công cụ của triều đình.

Ông cũng có hiệu riêng là Thiên Nam động chủ. Bộ sách Thiên Nam dư hạ tập được biên soạn dưới thời ông, tập hợp văn bản điển chế, chiếu biểu, thơ văn. Phần lớn bộ sách đã thất lạc, chỉ còn một phần, nên khi gặp những trích dẫn được cho là từ bộ này trên mạng, bạn nên kiểm tra nguồn cẩn thận.

Giai thoại quanh Lê Thánh Tông: kể sao cho đúng

Ít vị vua nào có nhiều giai thoại như Lê Thánh Tông. Dân gian kể ông thường cải trang đi thăm dân, đối đáp câu đối với học trò, thử tài các ông nghè. Nhiều câu chuyện ghép ông với những người cùng thời như Lương Thế Vinh, trạng nguyên khoa năm 1463, hoặc với những nhân vật sống cách ông cả trăm năm, điều cho thấy các giai thoại được thêm thắt dần qua nhiều thế hệ.

Một trường hợp đáng chú ý là tập truyện Thánh Tông di thảo, gồm những truyện kỳ ảo được cho là của nhà vua. Nhiều nhà nghiên cứu văn học cho rằng tập truyện này có thể do người đời sau soạn hoặc gắn tên ông, vì văn phong và nội dung có những điểm không khớp với thời Hồng Đức. Vì vậy, khi gặp câu "Lê Thánh Tông viết trong Thánh Tông di thảo", bạn nên hiểu đó là cách nói theo truyền thống, chưa phải kết luận chắc chắn về tác giả.

Giai thoại có giá trị riêng: nó cho thấy hình ảnh nhà vua trong trí nhớ dân gian là một người ham học, gần dân, giỏi chữ. Cách kể đúng là giữ nguyên câu chuyện nhưng đặt trước nó một lời như "tương truyền" hay "dân gian kể", và không dùng giai thoại để chứng minh một chính sách hay một sự kiện mà chính sử không ghi.

Các ý kiến khác nhau về Lê Thánh Tông

Phần đông sử gia, từ thời Lê đến hiện đại, coi ông là một trong những vị vua có năng lực nhất của lịch sử Việt Nam. Bộ máy được tổ chức chặt chẽ, khoa cử đều, sổ sách rõ, luật pháp được hệ thống hoá; bộ luật thường gọi là luật Hồng Đức được gắn với thời ông, dù một số nhà nghiên cứu lưu ý bộ luật này được bổ sung qua nhiều đời. Những điều khoản về quyền của phụ nữ trong hôn nhân, tài sản thường được nhắc tới như điểm tiến bộ.

Cũng có những góc nhìn dè dặt hơn. Một số nhà nghiên cứu cho rằng việc đề cao Nho giáo làm hệ tư tưởng chính thống khiến đời sống văn hoá trở nên khép kín hơn so với thời Lý, Trần. Các cuộc chiến ông tiến hành ở phía nam năm 1471 và phía tây năm 1479 được sử Việt ghi là chiến công, còn nghiên cứu về Champa và các quốc gia láng giềng thì nhìn những sự kiện ấy từ góc độ của bên chịu tổn thất. Bộ máy tập quyền cao cũng bị coi là một nguyên nhân khiến triều Lê suy yếu nhanh khi các vua sau không đủ năng lực.

Lê Thánh Tông mất năm 1497, táng ở Chiêu Lăng trong khu Lam Kinh. Ba mươi năm sau, triều Lê sơ đã rơi vào khủng hoảng sâu. Khoảng cách ngắn ngủi ấy là lời nhắc rằng một thể chế xây quanh một vị vua giỏi chưa chắc tự đứng vững khi người đó không còn.

Câu hỏi thường gặp

Lê Thánh Tông trị vì bao nhiêu năm?

Ông lên ngôi năm 1460 và mất năm 1497, trị vì khoảng ba mươi tám năm, là một trong những thời gian ở ngôi dài nhất của các vua Lê sơ. Ông dùng hai niên hiệu là Quang Thuận và Hồng Đức, trong đó Hồng Đức kéo dài từ năm 1470.

Vì sao gọi là luật Hồng Đức?

Tên gọi lấy từ niên hiệu Hồng Đức của Lê Thánh Tông, vì bộ luật Quốc triều hình luật được gắn với thời ông. Một số nhà nghiên cứu cho rằng bộ luật được soạn và bổ sung qua nhiều đời vua Lê, nên tên gọi mang tính quy ước hơn là ngày ban hành chính xác.

Bia tiến sĩ Văn Miếu được dựng từ khi nào?

Năm 1484, Lê Thánh Tông cho dựng bia tiến sĩ ở Văn Miếu, khắc tên những người đỗ từ khoa thi năm 1442. Các đời vua sau tiếp tục dựng thêm bia cho những khoa thi về sau, tạo nên hàng bia đá mà du khách thấy ngày nay.

Mười ba đạo thừa tuyên là gì?

Đó là các đơn vị hành chính lớn nhất dưới thời Lê Thánh Tông. Năm 1466 cả nước chia mười hai đạo thừa tuyên, năm 1471 thêm Quảng Nam thành mười ba. Mỗi đạo có ba cơ quan phụ trách quân sự, dân chính và thanh tra.

Lê Thánh Tông có phải là con trưởng không?

Không. Ông là con thứ tư của Lê Thái Tông, không được lập làm thái tử. Ông chỉ lên ngôi vì các đại thần phế Lê Nghi Dân sau vụ giết vua Lê Nhân Tông, rồi chọn ông làm người nối ngôi năm 1460.

Hội Tao Đàn do ai lập?

Hội Tao Đàn được lập dưới thời Lê Thánh Tông, gồm nhà vua và các văn thần giỏi thơ. Nhà vua tự xưng Tao Đàn nguyên soái. Hội vừa là nơi sáng tác, xướng hoạ, vừa giúp gắn kết tầng lớp nho sĩ với triều đình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138