QuyenThe.comQuyền Thế
Các vị vua thời Lê, Mạc và Tây Sơn

Lê Thái Tổ: năm năm trên ngai vàng sau mười năm kháng chiến (1428–1433)

Lê Thái Tổ ở ngôi năm năm: lên ngôi ở Đông Kinh, giải ngũ, chia ruộng, cầu hiền, vụ án công thần và lựa chọn người nối ngôi — kèm cách sử gia đánh giá.

Wide view of the Lam Kinh historic site in Thanh Hoa at dawn, mist over the stone courtyard and green hills, a lone visitor walking away from camera

Lê Thái Tổ là miếu hiệu của Lê Lợi, người lên ngôi hoàng đế năm 1428 ở Đông Kinh, đặt niên hiệu Thuận Thiên, lấy lại quốc hiệu Đại Việt và mất năm 1433. Phần lớn sách vở dành nhiều trang cho mười năm kháng chiến trước đó; năm năm ông thật sự cầm quyền lại ít được kể kỹ, dù chính trong thời gian ngắn ấy nhiều khung căn bản của triều Lê được đặt xuống: quân đội, ruộng đất, cách chọn người làm quan và cả cách truyền ngôi.

Bài này không kể lại cuộc khởi nghĩa. Bài đi theo một câu hỏi hẹp hơn: một chủ tướng vừa thắng trận trở thành người cai trị như thế nào, làm những việc gì trước, vấp phải những khó khăn gì, và các nhà chép sử về sau nhìn ông ra sao. Năm tháng trong bài theo Đại Việt sử ký toàn thư và các sách thông sử phổ biến; chỗ nào là truyền thuyết sẽ ghi rõ.

Từ hào trưởng Lam Sơn đến người lên ngôi ở Đông Kinh

Lê Lợi sinh năm 1385 ở Lam Sơn, vùng đất nay thuộc tỉnh Thanh Hoá, trong một gia đình hào trưởng có ruộng đất và có uy tín với dân quanh vùng. Sử cũ chép ông giàu có, chiêu tập nhiều người tài, không chịu nhận chức của quân Minh. Năm 1418 ông dấy binh, tự xưng Bình Định vương. Khi cuộc chiến kết thúc với việc quân Minh rút về nước cuối năm 1427, đầu năm 1428, câu hỏi không còn là đánh ai mà là ai sẽ cai trị và cai trị theo khuôn nào.

Có một chi tiết thường bị bỏ qua: trong thời gian đàm phán, phía Lam Sơn từng đưa ra một người được giới thiệu là dòng dõi nhà Trần, tên Trần Cảo, để làm danh nghĩa với nhà Minh. Sau khi quân Minh rút, Trần Cảo bỏ trốn rồi chết, các sử gia đời sau có những cách giải thích khác nhau về việc này. Việc lập một vị vua họ Trần khép lại, con đường để Lê Lợi tự lên ngôi trở nên rõ ràng.

Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi ở Đông Kinh, tức Thăng Long, đặt niên hiệu Thuận Thiên, nghĩa là thuận theo ý trời. Bài Bình Ngô đại cáo do Nguyễn Trãi soạn được công bố trong dịp này, vừa là tuyên bố kết thúc chiến tranh vừa là văn kiện xác lập tính chính danh cho triều mới. Với nhà Minh, Lê Lợi vẫn giữ quan hệ triều cống; phía Minh lúc đầu chỉ cho ông danh nghĩa tạm coi việc nước, chưa phong vương ngay.

Những việc đầu tiên của một triều đình vừa dựng

Giải ngũ phần lớn quân đội. Sử chép quân Lam Sơn khi ấy khoảng hai mươi lăm vạn người; sau chiến tranh nhà vua giữ lại chừng mười vạn, số còn lại cho về làm ruộng. Quân giữ lại được chia phiên luân lưu, phiên này trực thì phiên khác về quê cày cấy. Cách làm này được hậu thế gọi gọn là ngụ binh ư nông, tức gửi quân ở nhà nông, để đất nước vừa có lực lượng vừa không thiếu người sản xuất.

Chia lại đơn vị hành chính. Cả nước được chia làm năm đạo, mỗi đạo có quan văn và quan võ trông coi. Khung năm đạo còn khá thô so với những gì diễn ra ba mươi năm sau dưới thời Lê Thánh Tông, nhưng nó cho thấy triều mới ưu tiên nắm lại địa phương sau hai mươi năm bị cai trị từ bên ngoài.

Sắp xếp lại ruộng đất. Ruộng của quan lại nhà Minh và của những người theo quân Minh bị tịch thu, trở thành ruộng công để chia cho dân và ban cho người có công. Phép chia ruộng công theo định kỳ, về sau gọi là phép quân điền, được nhiều sách giáo khoa gắn với thời Lê Thái Tổ; các quy định chi tiết thì được bổ sung dần qua các đời vua sau.

Ban thưởng công thần. Năm 1429, nhà vua định công, ban quốc tính họ Lê cho nhiều người có công trong kháng chiến. Danh sách công thần vừa là phần thưởng vừa là cách xếp thứ bậc trong triều mới, và chính thứ bậc ấy về sau trở thành nguồn căng thẳng.

Tìm người làm quan sau chiến tranh

Một triều đình xuất thân từ quân đội cần những người biết giấy tờ, biết luật, biết sổ sách. Năm 1429, Lê Thái Tổ ra chiếu cầu hiền, cho phép quan lại tiến cử người tài và cho cả người có tài tự tiến cử, điều ít thấy trong các văn bản cùng loại. Bài chiếu được cho là do Nguyễn Trãi chấp bút, lời lẽ khiêm tốn, nói rằng một mình nhà vua không thể trị nước.

Cũng trong năm đó triều đình tổ chức một kỳ thi kinh sử gọi là khoa Minh kinh, dành cho quan lại và người ẩn dật, ai đỗ thì được dùng. Đây chưa phải là kỳ thi tiến sĩ đều đặn như về sau, mà giống một đợt sàng lọc và bổ sung người cho bộ máy. Ở kinh thành có Quốc Tử Giám, các lộ có trường học; con em quan lại và người dân thường học giỏi đều có thể vào học.

Nhìn tổng thể, năm năm của Lê Thái Tổ là năm năm dựng tạm: bộ máy vẫn mang đậm dấu ấn quân sự, các chức quan cao phần lớn trao cho người đã theo ông từ những ngày ở núi rừng. Sự chuyển dần từ triều đình của tướng lĩnh sang triều đình của nho sĩ phải chờ tới các đời sau mới rõ rệt.

Vụ Trần Nguyên Hãn, Phạm Văn Xảo và câu hỏi về công thần

Phần gây tranh luận nhất trong thời Lê Thái Tổ là số phận một số công thần lớn. Trần Nguyên Hãn, người có công đánh chiếm nhiều thành, năm 1429 bị nghi có mưu khác, trên đường bị giải về kinh đã nhảy xuống sông tự vẫn, theo lời Toàn thư. Năm sau đó, Phạm Văn Xảo, một tướng lĩnh khác, bị buộc tội và bị giết. Sử cũ ghi những vụ này khá ngắn, không nêu đủ chứng cứ.

Các cách lý giải hiện nay khá khác nhau. Có ý kiến nhấn vào áp lực bảo vệ một triều đình non trẻ, khi những người cầm quân lâu năm có uy tín riêng và thế lực riêng. Có ý kiến nhấn vào vai trò của các đại thần thân cận như Lê Sát, người được cho là thúc đẩy việc nghi kỵ. Có ý kiến khác lại cho rằng tâm lý đa nghi của nhà vua lúc tuổi cao, sức yếu là yếu tố chính. Vì tư liệu ít, không có cách nào khẳng định chắc chắn một cách giải thích duy nhất.

Bản thân sử thần Ngô Sĩ Liên ở thế kỷ XV khi bình về Lê Thái Tổ cũng vừa ca ngợi công dựng nước, vừa chê tính đa nghi, giết người có công. Đây là một ví dụ tốt cho thấy chính sử phong kiến không phải lúc nào cũng chỉ ca tụng vị vua sáng lập; đọc kỹ lời bình, người đọc hôm nay thấy cả những chỗ người xưa đã thấy là chưa ổn.

Chọn người nối ngôi: con trưởng hay người được tin cậy

Lê Lợi có con trưởng là Lê Tư Tề, từng cầm quân trong kháng chiến và từng được giao coi việc nước. Tuy vậy, trước khi mất, nhà vua quyết định lập con thứ là Lê Nguyên Long, khi đó mới khoảng mười tuổi, làm thái tử. Sử cũ chép lý do là Tư Tề tính nóng nảy, hay giết người dưới quyền và không được lòng các đại thần. Tư Tề bị giáng làm quận vương, về sau không còn vai trò gì đáng kể.

Quyết định này dẫn tới một tình huống quen thuộc trong lịch sử các triều đại: vua nhỏ tuổi, đại thần phụ chính. Lê Thái Tổ giao cho Lê Sát, người đứng đầu hàng công thần, giúp vua mới. Trong vài năm sau, quyền lực của phụ chính trở thành vấn đề lớn của triều đình, như phần viết về Lê Thái Tông sẽ kể.

Lê Thái Tổ mất năm 1433, khoảng bốn mươi chín tuổi, được đưa về táng ở Vĩnh Lăng tại Lam Kinh, quê hương ông. Văn bia Vĩnh Lăng, được cho là do Nguyễn Trãi soạn, ghi lại hành trạng và công nghiệp của nhà vua; tấm bia đá lớn đặt trên lưng rùa hiện vẫn là một trong những hiện vật quý của khu di tích. Miếu hiệu Thái Tổ là danh xưng dành cho vị vua mở đầu triều đại, được dùng cho nhiều vị vua sáng nghiệp trong lịch sử.

Phân biệt chính sử và truyền thuyết quanh Lê Lợi

Lê Lợi là một trong những nhân vật có nhiều truyền thuyết nhất trong sử Việt. Bảng dưới tách những gì sử chép với những gì dân gian kể, để bạn đọc và kể lại cho đúng.

Câu chuyệnThuộc loạiGhi chú khi kể lại
Lên ngôi năm 1428 ở Đông Kinh, niên hiệu Thuận ThiênChính sửToàn thư và các bộ thông sử đều chép
Giải ngũ, giữ khoảng mười vạn quân chia phiênChính sửSố liệu theo sử cũ, nên ghi "theo sử chép"
Trả gươm cho rùa thần ở hồ Tả Vọng, từ đó gọi hồ Hoàn KiếmTruyền thuyếtChính sử không chép; nên mở đầu bằng "tương truyền"
Chữ "Lê Lợi vi quân, Nguyễn Trãi vi thần" do kiến ăn láGiai thoạiDân gian kể nhiều dị bản, không có chứng cứ
Lê Lai liều mình cứu chúaCó trong sử, chi tiết khác nhauSử cũ có chép, các chi tiết cụ thể còn được bàn

Kể truyền thuyết không sai; điều nên tránh là trình bày truyền thuyết như sự kiện đã được ghi nhận. Một câu như "tương truyền" hay "dân gian kể" đặt ở đầu là đủ để người nghe phân biệt.

Nếu bạn dẫn học sinh đến Lam Kinh hoặc hồ Hoàn Kiếm, đó là dịp rất tốt để tập thói quen ấy: mỗi câu chuyện đều được hỏi lại một câu đơn giản, sử ghi hay người đời sau kể.

Hậu thế đánh giá Lê Thái Tổ thế nào

Trong sử Việt, Lê Thái Tổ gần như luôn được đặt ở hàng những người có công lớn nhất với độc lập dân tộc. Các bộ sử thời Lê đương nhiên tôn vinh ông như vị vua khai sáng; các sử gia thời Nguyễn và sử học hiện đại cũng thống nhất về công lao kháng chiến. Khác biệt chủ yếu nằm ở cách nhìn năm năm trị vì.

Một hướng nhìn nhấn vào sự thực tế: một triều đình mới, ngân khố cạn, dân phiêu tán, việc giải ngũ, chia ruộng và cầu hiền là những bước hợp lý, giúp đất nước hồi phục nhanh. Một hướng nhìn khác lưu ý mặt hạn chế: bộ máy còn nặng tính quân sự, các vụ án công thần làm tổn hại lòng tin trong triều, và việc truyền ngôi cho vua nhỏ tuổi mở đường cho quyền thần.

Hai hướng nhìn này không loại trừ nhau. Một người có thể vừa là nhà lãnh đạo kháng chiến xuất sắc, vừa là một vị vua có những quyết định còn gây tranh cãi trong thời bình. Đọc Lê Thái Tổ như vậy giúp bạn hiểu vì sao triều Lê sơ phải đợi tới đời Lê Thánh Tông mới thật sự ổn định về thể chế.

Câu hỏi thường gặp

Lê Thái Tổ và Lê Lợi có phải là một người không?

Đúng. Lê Lợi là tên thật, Lê Thái Tổ là miếu hiệu được đặt sau khi ông mất, dùng khi thờ trong Thái Miếu. Thuận Thiên là niên hiệu trong thời ông trị vì. Ba cách gọi này cùng chỉ một người, chỉ khác ngữ cảnh sử dụng.

Lê Thái Tổ trị vì bao lâu?

Ông lên ngôi năm 1428 và mất năm 1433, tức ở ngôi khoảng năm năm. Thời gian kháng chiến trước đó dài gấp đôi, từ năm 1418 đến cuối năm 1427, nên nhiều người nhầm rằng ông làm vua lâu hơn thực tế.

Lăng Lê Thái Tổ ở đâu?

Lăng của ông gọi là Vĩnh Lăng, nằm trong khu di tích Lam Kinh thuộc tỉnh Thanh Hoá, cũng là quê hương ông. Cạnh lăng có tấm bia Vĩnh Lăng dựng trên lưng rùa đá, ghi hành trạng nhà vua, được coi là hiện vật quý của khu di tích.

Vì sao Lê Thái Tổ không truyền ngôi cho con trưởng?

Theo sử cũ, con trưởng Lê Tư Tề có tính nóng nảy, hay giết người dưới quyền và không được lòng đại thần, nên nhà vua chọn con thứ Lê Nguyên Long. Các nhà nghiên cứu hiện nay cũng bàn thêm về ảnh hưởng của nhóm đại thần thân cận trong quyết định này.

Chuyện trả gươm ở hồ Hoàn Kiếm có thật không?

Đây là truyền thuyết dân gian, chính sử không chép. Câu chuyện có giá trị văn hoá và giải thích tên hồ, nhưng khi kể nên nói rõ là tương truyền để không lẫn với các sự kiện được sử sách ghi nhận như việc lên ngôi hay giải ngũ.

Thời Lê Thái Tổ đã có thi tiến sĩ chưa?

Năm 1429 triều đình mở khoa Minh kinh để tuyển người vào bộ máy, nhưng đó chưa phải hệ thống thi tiến sĩ đều đặn. Khoa thi tiến sĩ đầu tiên của nhà Lê thường được ghi là năm 1442 dưới thời Lê Thái Tông, về sau được khắc tên trên bia ở Văn Miếu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138