Lê Chiêu Thống, tên thật Lê Duy Kỳ, là vị vua cuối cùng của nhà Lê, lên ngôi năm 1786, rời Thăng Long sang nhà Thanh năm 1789 và mất ở Yên Kinh năm 1793, khi khoảng hai mươi tám tuổi. Ba năm ở ngôi của ông là quãng thời gian cuối cùng của trật tự vua Lê – chúa Trịnh kéo dài hơn hai thế kỷ, và là một trong những giai đoạn biến động nhất của lịch sử Việt Nam.
Lê Chiêu Thống thường được nhắc với lời phê phán nặng nề vì việc cầu viện nhà Thanh. Đồng thời, cũng có những cách nhìn khác, nhấn vào hoàn cảnh bế tắc của một vị vua trẻ không có quân, không có tiền, kẹt giữa ba thế lực lớn hơn mình. Bài này trình bày diễn biến theo sử liệu phổ biến và đặt các luồng đánh giá cạnh nhau. Phần chiến sự năm 1789 chỉ nhắc ở mức cần thiết.
Lớn lên trong bóng phủ chúa
Lê Duy Kỳ sinh năm 1765, là cháu nội của vua Lê Hiển Tông. Cha ông là thái tử Lê Duy Vĩ, người bị chúa Trịnh Sâm nghi ngờ và giết hại khi Duy Kỳ còn nhỏ. Ông lớn lên trong cảnh hoàng gia nhà Lê chỉ còn danh nghĩa, mọi quyền hành thực tế nằm trong phủ chúa Trịnh, và bản thân gia đình ông từng là nạn nhân trực tiếp của sự chuyên quyền ấy.
Vua Lê Hiển Tông ở ngôi gần nửa thế kỷ, từ năm 1740 đến 1786, nhưng là một vị vua gần như chỉ có nghi lễ. Hiển Tông được sử chép là người nhẫn nhịn, biết giữ mình trước chúa Trịnh, nhờ đó ngai vàng nhà Lê được bảo toàn qua nhiều đời chúa. Sau nhiều biến động trong phủ chúa, Duy Kỳ được lập làm hoàng thái tôn, tức người nối ngôi của ông nội.
Hoàn cảnh này giúp hiểu thái độ của Lê Chiêu Thống đối với họ Trịnh về sau. Với ông, phủ chúa không chỉ là người chia sẻ quyền lực mà còn là thế lực đã giết cha mình. Những quyết định của ông trong năm đầu ở ngôi cần được đọc trên nền tâm lý ấy.
Lê Hiển Tông và ngai vàng chỉ còn nghi lễ
Muốn hiểu Lê Chiêu Thống, cần hiểu vị trí của vua Lê thời trung hưng qua trường hợp ông nội ông. Lê Hiển Tông ở ngôi từ năm 1740 đến năm 1786, dùng một niên hiệu duy nhất là Cảnh Hưng, thuộc hàng những vị vua ở ngôi lâu nhất trong lịch sử Việt Nam. Tiền Cảnh Hưng được đúc với số lượng rất lớn và nhiều kiểu, đến nay vẫn là loại tiền cổ hay gặp nhất.
Thế nhưng trong gần năm mươi năm ấy, quyền hành thực tế nằm trong tay các chúa Trịnh nối tiếp nhau như Trịnh Doanh, Trịnh Sâm, Trịnh Khải. Vua giữ danh nghĩa, chủ trì nghi lễ, ban sắc phong; còn việc dùng người, thu thuế, cầm quân đều do phủ chúa quyết. Sử chép Hiển Tông là người kín đáo, nhẫn nhịn, không tranh quyền với chúa, nhờ đó giữ được ngai vàng cho dòng họ.
Mô hình vua Lê – chúa Trịnh này tồn tại đủ lâu để trở thành điều bình thường trong mắt người đương thời. Nhưng nó cũng để lại một hoàng gia gần như không có công cụ quyền lực nào của riêng mình. Khi phủ chúa sụp đổ năm 1786, người thừa kế ngai vàng nhận về một danh nghĩa lớn mà trong tay hầu như không có gì, và đó là xuất phát điểm của Lê Chiêu Thống.
Năm 1786: lên ngôi giữa một trật tự đang sụp
Giữa năm 1786, Nguyễn Huệ của nhà Tây Sơn đem quân ra Bắc với danh nghĩa phù Lê diệt Trịnh. Quân Trịnh tan rã, chúa Trịnh Khải bị bắt và tự vẫn. Nguyễn Huệ vào chầu vua Lê Hiển Tông, được gả công chúa Lê Ngọc Hân. Ít ngày sau, Hiển Tông mất, Lê Duy Kỳ lên ngôi, đặt niên hiệu Chiêu Thống.
Quân Tây Sơn sau đó rút về phía Nam, để lại một khoảng trống quyền lực. Họ Trịnh tìm cách khôi phục với Trịnh Bồng; Lê Chiêu Thống dựa vào Nguyễn Hữu Chỉnh, một tướng từng phục vụ cả Trịnh lẫn Tây Sơn, để chống lại. Sau khi đánh bại phe Trịnh Bồng, theo các nguồn như Hoàng Lê nhất thống chí, nhà vua cho đốt phủ chúa Trịnh, chấm dứt trên thực tế quyền lực của họ Trịnh ở Thăng Long.
Việc đốt phủ chúa có ý nghĩa biểu tượng lớn: lần đầu tiên sau hơn hai trăm năm, vua Lê không còn một phủ chúa ngồi bên cạnh. Nhưng vị vua ấy cũng không có quân đội riêng đủ mạnh, ngân khố cạn, các vùng nổi lên những thế lực địa phương. Quyền lực vừa giành lại nhanh chóng rơi vào tay người phò tá là Nguyễn Hữu Chỉnh.
Từ Thăng Long đến Yên Kinh: chuỗi sự kiện 1787–1793
Diễn biến dưới đây theo các bộ thông sử phổ biến; năm tháng có thể chênh lệch đôi chút giữa các sách do cách quy đổi âm lịch.
- Nguyễn Hữu Chỉnh nắm quyền. Sau khi họ Trịnh sụp đổ, Chỉnh trở thành người điều hành triều đình, có ý chống lại Tây Sơn. Nguyễn Huệ sai Vũ Văn Nhậm đem quân ra Bắc; Chỉnh bị giết.
- Nhà vua rời kinh thành. Lê Chiêu Thống bỏ Thăng Long chạy đi, tìm cách tập hợp lực lượng ở các vùng. Vũ Văn Nhậm về sau cũng bị Nguyễn Huệ giết vì bị nghi chuyên quyền, Ngô Văn Sở được giao giữ Bắc Hà.
- Cầu viện nhà Thanh. Thái hậu, mẹ nhà vua, cùng một số người trong hoàng tộc và triều thần chạy sang biên giới phía bắc, xin nhà Thanh giúp. Cuối năm 1788, quân Thanh do Tôn Sĩ Nghị chỉ huy tiến vào Thăng Long; Lê Chiêu Thống trở lại kinh thành và nhận sắc phong của nhà Thanh.
- Tết Kỷ Dậu 1789. Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, hiệu Quang Trung, rồi tiến quân ra Bắc, đánh tan quân Thanh vào dịp Tết. Lê Chiêu Thống cùng một số người theo chạy sang đất Thanh.
- Những năm ở Yên Kinh. Nhà Thanh cho nhà vua và những người đi theo ở lại, sinh hoạt dưới sự quản lý của quan lại Thanh, có giai đoạn buộc thay đổi trang phục, kiểu tóc theo lối Thanh. Lê Chiêu Thống mất năm 1793.
Năm 1804, sau khi nhà Nguyễn thành lập, hài cốt của Lê Chiêu Thống được đưa về nước và an táng ở Thanh Hoá. Triều Nguyễn về sau truy tặng ông thuỵ hiệu thường được ghi là Mẫn Đế, nên một số sách gọi ông là Lê Mẫn Đế.
Những cựu thần theo vua sang đất Thanh
Một phần ít được nhắc trong câu chuyện là số phận những người đã theo Lê Chiêu Thống sang Thanh. Theo các ghi chép còn lại, nhiều người trong số họ sống cảnh lưu vong khó khăn, bị chia đi các nơi, có người bị giam giữ vì không chịu thay đổi phong tục ăn mặc theo yêu cầu. Lê Quýnh là cái tên thường được nhắc như ví dụ về lòng trung thành bền bỉ, chịu giam cầm nhiều năm.
Những câu chuyện này được các sử gia triều Nguyễn ghi lại với sự trân trọng, vì đề cao đạo trung quân. Ở góc nhìn hiện đại, chúng cũng là tư liệu cho thấy mặt con người của biến cố: phía sau một quyết định chính trị là những gia đình phải rời quê hương, sống và chết ở nơi đất khách.
Đối với người đọc, phần này nhắc rằng đánh giá một vị vua không nên tách khỏi những người gắn bó với ông. Việc có những cựu thần sẵn sàng chịu khổ để theo vua cho thấy với một bộ phận sĩ phu đương thời, Lê Chiêu Thống vẫn là biểu tượng của chính thống nhà Lê, dù quyết định của ông bị nhiều người khác phản đối.
Các cách nhìn về Lê Chiêu Thống
Đánh giá về Lê Chiêu Thống phụ thuộc rất nhiều vào vị trí của người viết. Bảng dưới gom các luồng chính để bạn so sánh.
| Nguồn hoặc luồng ý kiến | Cách nhìn | Lưu ý khi đọc |
|---|---|---|
| Hoàng Lê nhất thống chí | Mô tả nhà vua yếu đuối, dựa dẫm, nhiều chi tiết bất lợi | Là tiểu thuyết chương hồi có giá trị sử liệu, nhưng có phần hư cấu |
| Sử triều Nguyễn | Coi nhà Lê là chính thống, có phần cảm thông, phê phán Tây Sơn | Triều Nguyễn đối địch với Tây Sơn nên có lập trường riêng |
| Sách sử phổ thông thế kỷ XX | Phê phán mạnh việc cầu viện ngoại bang | Nhấn vào góc độ độc lập dân tộc |
| Một số nghiên cứu gần đây | Đặt ông vào hoàn cảnh bế tắc, không có lực lượng riêng | Không phủ nhận hậu quả của quyết định cầu viện |
Câu dân gian thường được gắn với ông là cõng rắn cắn gà nhà, thể hiện sự phê phán phổ biến trong trí nhớ cộng đồng. Đây là một phần của di sản văn hoá về giai đoạn này và nên được nhắc kèm bối cảnh.
Đọc nhiều nguồn cạnh nhau giúp bạn tách sự kiện, như việc cầu viện hay việc chạy sang Thanh, khỏi cách diễn giải sự kiện ấy, vốn thay đổi theo người viết và thời điểm viết.
Nhìn lại một vị vua kẹt giữa các thế lực
Nếu chỉ tóm tắt bằng một câu, Lê Chiêu Thống là vị vua đã đưa quân nhà Thanh vào nước. Đó là sự kiện có thật và có hậu quả nặng nề, và việc phê phán quyết định ấy là có cơ sở. Nhưng nếu dừng ở đó, người đọc sẽ bỏ qua câu hỏi vì sao một vị vua đi đến lựa chọn như vậy.
Ông lên ngôi trong một triều đình mà hoàng gia đã mất quyền hơn hai trăm năm, không có quân đội trung thành, không có nguồn thu ổn định. Ông có lý do riêng để căm ghét họ Trịnh, có lý do để nghi ngờ Tây Sơn, và bị chính những người phò tá như Nguyễn Hữu Chỉnh chi phối. Trong cách nghĩ của nhiều người đương thời, giữ ngôi cho nhà Lê là bổn phận, và cầu viện thiên triều, tức nhà Thanh, là cách làm từng có tiền lệ trong lịch sử khu vực.
Hiểu bối cảnh không có nghĩa là bào chữa. Đó chỉ là cách để thấy rằng các nhân vật lịch sử đưa ra quyết định trong giới hạn của thời mình. Khi đến thăm lăng của ông ở Thanh Hoá hay đọc các trang sử về năm 1789, bạn có thể giữ cả hai điều trong đầu: hậu quả của một lựa chọn và hoàn cảnh đã dẫn tới lựa chọn ấy.
Câu hỏi thường gặp
Lê Chiêu Thống là con của ai?
Ông tên thật là Lê Duy Kỳ, con của thái tử Lê Duy Vĩ và là cháu nội của vua Lê Hiển Tông. Cha ông bị chúa Trịnh Sâm giết hại khi ông còn nhỏ; sau nhiều biến động, ông được lập làm hoàng thái tôn để nối ngôi ông nội.
Lê Chiêu Thống ở ngôi bao lâu?
Ông lên ngôi năm 1786 sau khi vua Lê Hiển Tông mất, và rời Thăng Long sang nhà Thanh vào đầu năm 1789 khi quân Thanh thua trận. Như vậy thời gian ở ngôi khoảng ba năm, trong đó có những quãng phải rời bỏ kinh thành.
Lê Chiêu Thống mất ở đâu?
Ông mất năm 1793 tại Yên Kinh, tức Bắc Kinh, khi khoảng hai mươi tám tuổi. Năm 1804, hài cốt của ông được đưa về nước và an táng ở Thanh Hoá, quê hương của dòng họ Lê.
Vì sao Lê Chiêu Thống cầu viện nhà Thanh?
Theo sử liệu, sau khi Nguyễn Hữu Chỉnh bị giết và quân Tây Sơn làm chủ Bắc Hà, nhà vua không còn lực lượng để giữ ngôi. Thái hậu và một số triều thần sang xin nhà Thanh giúp, với mục đích khôi phục nhà Lê theo cách nghĩ của họ.
Ai đốt phủ chúa Trịnh?
Theo các nguồn như Hoàng Lê nhất thống chí, sau khi đánh bại phe Trịnh Bồng, Lê Chiêu Thống cho đốt phủ chúa Trịnh ở Thăng Long. Sự kiện này đánh dấu sự chấm dứt trên thực tế của quyền lực họ Trịnh sau hơn hai thế kỷ.
Lê Mẫn Đế là ai?
Lê Mẫn Đế là cách gọi khác của Lê Chiêu Thống, theo thuỵ hiệu Mẫn Đế được triều Nguyễn truy tặng. Trong sách phổ thông, cách gọi theo niên hiệu Chiêu Thống vẫn phổ biến hơn, nên khi tra cứu bạn có thể gặp cả hai.