QuyenThe.comQuyền Thế
Đọc lịch sử vua chúa cho đúng

Hoàng Lê nhất thống chí có phải sách sử không: phân loại sách cổ viết về vua chúa

Chính sử, sử tư nhân, loại chí, ký sự, truyện truyền kỳ, diễn ca, tiểu thuyết chương hồi: mỗi loại sách cổ kể về vua chúa có độ tin cậy khác nhau. Cách phân biệt.

Two university students seen from behind comparing several old bound volumes stacked on a long reading table in a library in Ho Chi Minh City, overhead soft light, warm wood tones

Hoàng Lê nhất thống chí không phải sách sử theo nghĩa chính sử: đó là một tiểu thuyết lịch sử viết theo lối chương hồi bằng chữ Hán, thường được ghi là của nhóm tác giả Ngô gia văn phái, kể các biến cố cuối thời Lê – Trịnh đến thời Tây Sơn. Tác phẩm có nhiều chi tiết giá trị vì người viết sống gần thời cuộc, nhưng cũng có đối thoại, cảnh tượng được dựng theo phép tiểu thuyết. Rất nhiều câu nói của vua chúa lan truyền ngày nay đi ra từ những trang như thế.

Không riêng Hoàng Lê nhất thống chí, kho sách cổ viết về vua chúa Việt Nam gồm nhiều loại rất khác nhau: chính sử của triều đình, sử do cá nhân soạn, sách ghi thể chế, ký sự, tuỳ bút, truyện truyền kỳ, diễn ca bằng chữ Nôm. Bài này giúp bạn xếp mỗi cuốn vào đúng ngăn, biết nên tin nó đến đâu, và dùng nó vào việc gì.

Bảy loại sách cổ thường gặp khi tìm hiểu vua chúa

Bảng dưới là cách phân loại thực dụng cho người đọc phổ thông, không thay cho phân loại thư tịch học. Ví dụ chỉ gồm những tác phẩm có tác giả và thời điểm được thừa nhận rộng rãi.

Loại sáchĐặc điểmVí dụNên dùng để
Chính sửTriều đình tổ chức biên soạn, chép theo năm hoặc theo ngườiĐại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam thực lụcLàm khung sự kiện, niên đại
Sử do cá nhân soạnMột học giả tự soạn hoặc bình lại sử cũViệt sử tiêu án của Ngô Thì SĩThấy cách nhìn phê phán của một trí thức
Sách thể chế, loại chíSắp xếp theo chủ đề: quan chức, lễ nghi, luật, binh chếLịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy ChúHiểu bộ máy, quy chế, nghi lễ
Ký sự, bút ký, tuỳ bútNgười viết kể điều mình thấy, nghe, nghĩThượng kinh ký sự của Lê Hữu Trác, Vũ trung tuỳ bút của Phạm Đình HổThấy đời sống, không khí một thời
Truyện truyền kỳ, thần tíchChép truyện dân gian, chuyện thần linh, chuyện lạLĩnh Nam chích quái, Việt điện u linh tập, Truyền kỳ mạn lụcHiểu tín ngưỡng, trí tưởng tượng dân gian
Diễn ca lịch sửKể sử bằng thơ Nôm, dễ thuộc, dễ truyềnThiên Nam ngữ lục, Đại Nam quốc sử diễn caThấy sử được phổ biến trong dân thế nào
Tiểu thuyết lịch sửKể chuyện có nhân vật thật, có hư cấu đối thoại, cảnhHoàng Lê nhất thống chíĐọc như văn chương có giá trị tư liệu

Ranh giới giữa các loại không tuyệt đối. Một cuốn ký sự có thể chép lại truyền thuyết; một bộ chính sử có thể đưa vào chuyện lạ. Nhưng biết loại chính của một cuốn sách đã giúp bạn đặt đúng câu hỏi: người viết là ai, viết để làm gì, và họ ở gần sự việc đến mức nào.

Hoàng Lê nhất thống chí: vì sao hay bị nhầm là sử

Hoàng Lê nhất thống chí gồm 17 hồi, kể từ thời chúa Trịnh Sâm đến những năm đầu triều Gia Long, xoay quanh sự suy tàn của họ Trịnh, nhà Lê và sự nổi lên của Tây Sơn. Các tác giả thuộc dòng họ Ngô ở làng Tả Thanh Oai, thường được giới thiệu là Ngô Thì Chí viết những hồi đầu, Ngô Thì Du viết phần tiếp theo, và có phần do người khác viết thêm. Họ là những người có mặt trong hoặc rất gần các biến cố.

Chính sự gần gũi đó khiến tác phẩm có giá trị tư liệu. Nhiều chi tiết về nội tình phủ chúa, về các cuộc chính biến ở Thăng Long được kể sống động và có thể đối chiếu với các nguồn khác. Nhưng đây vẫn là tiểu thuyết: tác giả dựng đối thoại, sắp xếp tình tiết để có kịch tính, chọn cách miêu tả nhân vật theo lập trường của mình. Ví dụ, lời dụ quân sĩ nổi tiếng của vua Quang Trung trước khi ra Bắc mà nhiều người thuộc lòng được biết đến chủ yếu qua tác phẩm này.

Vì vậy, khi dùng Hoàng Lê nhất thống chí, cách đúng là coi các sự kiện lớn trong đó là dữ liệu cần đối chiếu, còn lời thoại và cảnh tượng chi tiết là sáng tạo văn chương có cơ sở. Khi trích một câu nói của nhân vật lịch sử từ tác phẩm này, bạn nên ghi rõ: theo Hoàng Lê nhất thống chí. Cách ghi đó không làm giảm giá trị câu nói, mà giúp người đọc biết nó đến từ đâu.

Ký sự và tuỳ bút: nhân chứng có tên tuổi

Thượng kinh ký sự. Danh y Lê Hữu Trác được triệu từ Hương Sơn ra kinh đô năm 1782 để chữa bệnh cho chúa Trịnh Sâm và thế tử. Ông ghi lại hành trình, cảnh phủ chúa, nghi thức vào chầu, cách quan lại đối xử với nhau. Đây là một trong những mô tả trực tiếp hiếm hoi về nội phủ chúa Trịnh, rất có giá trị khi tìm hiểu quyền lực của chúa vận hành ra sao trong đời sống thường ngày.

Vũ trung tuỳ bút. Phạm Đình Hổ viết vào khoảng cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19, ghi lại những điều ông biết về lễ nghi, phong tục, nhân vật, cảnh vật thời Lê mạt. Tuỳ bút mang dấu ấn cá nhân rõ rệt, có khi chép lời đồn, nhưng chính cái nhìn riêng ấy giúp người đọc thấy không khí một thời mà chính sử ít ghi.

Các bút ký của Lê Quý Đôn. Kiến văn tiểu lục, Phủ biên tạp lục là những tập ghi chép của một học giả từng làm quan, có khảo cứu và tư liệu hành chính. Phủ biên tạp lục được soạn khi ông làm việc ở Thuận Hoá, chứa nhiều thông tin về Đàng Trong thời các chúa Nguyễn.

Giới hạn chung của loại này. Người viết ký sự là nhân chứng, nhưng nhân chứng cũng có góc nhìn, có cảm xúc, có điều không biết. Một chi tiết trong ký sự đáng tin hơn tin đồn, nhưng vẫn nên được đối chiếu với chính sử hoặc tư liệu hành chính khi có thể.

Truyện truyền kỳ, thần tích và diễn ca: sử trong trí nhớ dân gian

Lĩnh Nam chích quái và Việt điện u linh tập là hai tập truyện xưa được biên soạn từ thời Trần, ghi lại truyền thuyết về các vị thần, anh hùng, vua chúa được thờ phụng. Việt điện u linh tập gắn với tên Lý Tế Xuyên, có lời tựa năm 1329; Lĩnh Nam chích quái có nhiều dị bản và được các nho sĩ đời Lê hiệu đính. Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, ra đời khoảng thế kỷ 16, là tác phẩm văn chương hư cấu, có nhân vật lịch sử xuất hiện trong những câu chuyện kỳ ảo. Những sách này giúp hiểu cách dân gian nhớ về vua chúa, không phải để xác định việc vua đã làm.

Thần tích ở đình, đền là một nguồn tương tự. Nhiều thần tích được soạn hoặc chép lại vào thời Lê, thời Nguyễn, kể về các vị thần làng có khi được gắn với tướng lĩnh của một vị vua nào đó. Giá trị của chúng với lịch sử địa phương rất lớn, nhưng các chi tiết về vua chúa trong thần tích cần được kiểm với chính sử.

Diễn ca lịch sử lại phục vụ mục đích khác: phổ biến lịch sử bằng thơ Nôm dễ nhớ. Thiên Nam ngữ lục, một tác phẩm lục bát dài hơn tám nghìn câu, thường được xếp vào khoảng thế kỷ 17 và chưa rõ tác giả; Đại Nam quốc sử diễn ca là tác phẩm thời Nguyễn. Diễn ca chọn những chuyện dễ cảm, dễ thuộc, và đôi khi đưa cả truyền thuyết vào. Khi một chi tiết về vua chúa chỉ xuất hiện trong diễn ca, đó là dấu hiệu nó thuộc trí nhớ dân gian nhiều hơn là hồ sơ triều đình.

Bốn câu hỏi xếp loại một cuốn sách cổ

Khi gặp một tên sách cổ được dẫn trong bài viết về vua chúa, bạn có thể xếp loại nhanh bằng bốn câu hỏi sau.

  1. Ai viết, và người đó làm việc cho triều đình hay viết với tư cách cá nhân? Sách do Quốc sử quán, do sử quan soạn khác hẳn sách của một nho sĩ ở quê.
  2. Viết theo thể gì: biên niên, truyện ký, loại chí, ký sự, truyện, thơ, hay tiểu thuyết chương hồi? Thể loại cho biết người viết có được phép hư cấu hay không.
  3. Người viết ở gần sự việc đến đâu: là nhân chứng, sống cùng thời, hay viết lại sau vài trăm năm?
  4. Tác phẩm còn bao nhiêu dị bản và bản đang được dẫn là bản nào? Sách nhiều dị bản thì một chi tiết có thể chỉ có trong một bản.

Trả lời xong bốn câu, bạn sẽ biết nên dùng cuốn sách đó làm khung sự kiện, làm minh hoạ không khí, hay chỉ làm tư liệu về văn hoá. Cả ba cách dùng đều chính đáng, miễn là không đánh tráo chúng với nhau.

Lịch triều hiến chương loại chí: khi muốn hiểu bộ máy chứ không phải câu chuyện

Nếu điều bạn muốn tìm hiểu không phải là chuyện một vị vua làm gì vào năm nào mà là triều đình vận hành ra sao, thì loại sách thể chế hữu ích hơn sử biên niên. Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú, soạn đầu thế kỷ 19 và dâng lên vua Minh Mạng, chia làm mười chí: Dư địa, Nhân vật, Quan chức, Lễ nghi, Khoa mục, Quốc dụng, Hình luật, Binh chế, Văn tịch và Bang giao.

Mỗi chí gom tư liệu nhiều triều đại về một chủ đề và có lời bàn của tác giả. Muốn biết chức tể tướng thời Lý, Trần ra sao, lệ thi cử đời Lê thế nào, hay các nghi lễ tế giao được tổ chức thế nào, bạn tìm đúng chí là có ngay một bản tổng hợp. Phần Văn tịch chí còn liệt kê nhiều đầu sách cổ, kể cả những sách nay đã mất, nên là nguồn tham khảo quý khi bạn muốn biết một cuốn sách có thật sự tồn tại hay không.

Dĩ nhiên, Phan Huy Chú cũng là người của thời mình, dựa vào tư liệu ông có được và đánh giá theo chuẩn mực Nho gia. Nhưng ở mảng thể chế, đây vẫn là điểm xuất phát tốt nhất cho người đọc phổ thông, bổ sung cho các bộ chính sử vốn chép rời rạc theo năm.

Câu hỏi thường gặp

Hoàng Lê nhất thống chí có đáng tin không?

Tác phẩm có giá trị tư liệu cao vì các tác giả sống gần thời cuộc và biết nhiều chuyện nội bộ. Tuy vậy, đây là tiểu thuyết chương hồi, có hư cấu đối thoại và tình tiết. Nên dùng các sự kiện lớn sau khi đối chiếu với nguồn khác, còn lời thoại thì ghi rõ là theo tác phẩm.

Lĩnh Nam chích quái có giá trị gì với việc tìm hiểu vua chúa?

Giá trị chính là cho thấy dân gian nhớ và tưởng tượng về các vị vua, anh hùng ra sao. Những chi tiết về sự việc trong sách thường không dùng được làm căn cứ lịch sử. Khi kể lại, nên dùng các cụm như tương truyền, theo truyện xưa.

Thượng kinh ký sự kể gì về chúa Trịnh?

Lê Hữu Trác mô tả chuyến ra kinh năm 1782 để chữa bệnh trong phủ chúa Trịnh Sâm: đường vào phủ, nghi lễ, sự xa hoa, cách quan lại làm việc và tâm trạng của chính ông. Đây là nguồn nhân chứng trực tiếp quý hiếm về đời sống bên trong phủ chúa.

Sử do cá nhân soạn có kém tin cậy hơn chính sử không?

Không nhất thiết. Sử cá nhân có thể ít tư liệu hành chính hơn nhưng lại tự do phê phán hơn, không bị ràng buộc bởi quan điểm triều đình. Việt sử tiêu án của Ngô Thì Sĩ là ví dụ về một cách nhìn khảo chứng sắc sảo. Nên đọc cả hai loại để bổ sung cho nhau.

Làm sao biết một cuốn sách cổ được dẫn trên mạng có thật không?

Kiểm tên sách trong các thư mục Hán Nôm, trong Văn tịch chí của Phan Huy Chú, hoặc trong các công trình nghiên cứu của cơ quan chuyên ngành. Một cuốn sách có tên nghe cổ nhưng không xuất hiện ở bất cứ đâu ngoài vài trang mạng thì rất đáng ngờ.

Có nên dùng diễn ca lịch sử để dạy học sinh không?

Diễn ca có thể giúp học sinh nhớ trình tự triều đại và cảm nhận cách người xưa kể sử, nhưng nên dùng kèm với tài liệu sử chính thống. Giáo viên cần chỉ ra những chỗ diễn ca đưa truyền thuyết vào để học sinh không lẫn lộn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138