QuyenThe.comQuyền Thế
Các vị vua thời Lê, Mạc và Tây Sơn

Hoàng đế Quang Trung trị nước: bốn năm cầm quyền, chiếu khuyến nông và chữ Nôm

Không bàn trận mạc, bài đi vào bốn năm Quang Trung cầm quyền: khuyến nông, hộ tịch, Sùng chính viện, chữ Nôm, Phượng Hoàng Trung Đô, ngoại giao với nhà Thanh.

Hillside overlooking Vinh city in Nghe An at golden hour, remains of old earthen ramparts in tall grass, a young couple walking uphill seen from behind

Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế cuối năm 1788 tại Phú Xuân, đặt niên hiệu Quang Trung, và mất năm 1792 khi khoảng bốn mươi tuổi. Hầu hết những gì người Việt nhớ về ông là các trận đánh, nhất là chiến thắng quân Thanh dịp Tết Kỷ Dậu 1789. Nhưng sau trận đánh ấy, ông còn gần bốn năm làm vua thời bình, và đó là quãng thời gian ít được kể nhất.

Bài này không kể lại phong trào Tây Sơn hay diễn biến các trận chiến. Bài đi vào câu hỏi: khi cầm quyền, hoàng đế Quang Trung làm những việc gì với ruộng đất, dân số, học hành, chữ viết, kinh đô và quan hệ với nước láng giềng phương bắc; những chính sách ấy được thực hiện tới đâu; và các sử gia đánh giá ra sao. Năm tháng theo sử liệu phổ biến, chỗ còn tranh luận sẽ ghi rõ.

Từ tướng quân đến hoàng đế

Nguyễn Huệ sinh khoảng năm 1753 ở ấp Kiên Mỹ, vùng Tây Sơn, đất Bình Định cũ, nay thuộc tỉnh Gia Lai. Cùng anh là Nguyễn Nhạc và em là Nguyễn Lữ, ông là một trong ba người lãnh đạo phong trào Tây Sơn. Khi Nguyễn Nhạc xưng hoàng đế ở Quy Nhơn, Nguyễn Huệ là tướng cầm quân, rồi được phong Bắc Bình vương, giữ vùng Phú Xuân và phía bắc.

Cuối năm 1788, khi quân Thanh đã vào Thăng Long, Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế ở Phú Xuân, đặt niên hiệu Quang Trung. Việc lên ngôi lúc này có ý nghĩa thực tế: một hoàng đế có danh nghĩa để hiệu triệu cả nước, không còn chỉ là một vương tước dưới quyền anh. Từ đây, trên thực tế có hai trung tâm Tây Sơn: Quy Nhơn của Nguyễn Nhạc và Phú Xuân của Quang Trung, trong đó Phú Xuân nắm phần lớn lãnh thổ phía bắc.

Sau chiến thắng đầu năm 1789, nhà vua trở về Phú Xuân, giao Bắc Hà cho các tướng và văn thần trông coi. Từ năm 1789 đến khi mất năm 1792 là quãng thời gian ông tập trung vào việc tổ chức đất nước, trong khi ở phía nam, lực lượng của Nguyễn Ánh tại Gia Định ngày càng mạnh.

Đưa dân về ruộng: chiếu khuyến nông

Bắc Hà sau nhiều năm chiến tranh, mất mùa và đói kém có rất nhiều ruộng bỏ hoang, dân phiêu tán. Năm 1789, nhà vua ban chiếu khuyến nông, yêu cầu người phiêu tán trở về quê cũ, ruộng hoang phải được khai khẩn lại trong thời hạn quy định, làng xã phải báo số ruộng, số dân. Văn bản này thường được trích trong sách giáo khoa và được cho là do Ngô Thì Nhậm soạn.

Ý tưởng chính của chiếu là gắn người với đất: dân về quê thì có ruộng cày, nhà nước có sổ để thu thuế và gọi lính, làng xã ổn định trở lại. Các nguồn cũng ghi nhận chính sách giảm, miễn thuế ở một số vùng bị tàn phá. Đây là những biện pháp quen thuộc của các triều đại sau chiến tranh, nhưng được thực hiện nhanh và có quyết tâm.

Mức độ hiệu quả của chiếu khuyến nông vẫn được bàn. Có ý kiến dựa vào các nguồn khen ngợi để cho rằng chỉ sau vài năm mùa màng đã phục hồi rõ rệt. Có ý kiến thận trọng hơn, cho rằng thời gian quá ngắn và tư liệu cụ thể về sản lượng, diện tích không đủ để đo lường. Cách nói an toàn là chính sách đúng hướng và có tác động, còn quy mô tác động chưa thể xác định chính xác.

Hộ tịch, học hành và chữ viết

Tín bài để quản lý dân. Nhà vua cho lập lại sổ hộ tịch và cấp cho dân đinh một loại thẻ gọi là tín bài, trên có khắc bốn chữ thiên hạ đại tín. Ai không có thẻ bị coi là người lậu, có thể bị bắt. Biện pháp này giúp nắm số người để thu thuế, gọi lính; một số ghi chép đương thời cũng phản ánh việc nó gây phiền nhiễu cho dân.

Chiếu lập học. Triều đình khuyến khích các làng xã mở trường, chọn người có học làm thầy, chấn chỉnh việc học cho thực chất hơn, bớt lối học thuộc lòng câu chữ. Đây là định hướng được thể hiện rõ trong các văn bản thời ông, dù chưa có đủ thời gian để hình thành một hệ thống trường học mới.

Đề cao chữ Nôm. Thời Quang Trung, chữ Nôm được dùng nhiều trong chiếu biểu, văn bản triều đình, và có tư liệu cho thấy thi cử cũng có phần làm bằng chữ Nôm. Việc này thường được hiểu là một bước đề cao ngôn ngữ dân tộc. Mức độ thay thế chữ Hán trong thực tế đến đâu vẫn là chủ đề nghiên cứu.

Sùng chính viện. Năm 1791, nhà vua lập Sùng chính viện, giao cho La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp đứng đầu, nhiệm vụ chính là dịch các sách kinh điển Nho giáo sang chữ Nôm để làm tài liệu học tập. Một số bản dịch đã được thực hiện trước khi nhà vua mất.

Dùng người: những sĩ phu Bắc Hà và Nguyễn Thiếp

Một điểm đáng chú ý trong cách cầm quyền của Quang Trung là việc thu dụng nhiều nho sĩ từng làm quan cho nhà Lê hoặc có danh tiếng ở Bắc Hà. Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích là những cái tên thường được nhắc; bên cạnh họ còn có những văn thần xứ Thuận Hoá như Trần Văn Kỷ. Họ soạn chiếu biểu, lo việc ngoại giao, giữ việc ở Bắc Hà, mang lại cho triều Tây Sơn những người am hiểu điển chế và văn thư.

Trường hợp nổi bật nhất là Nguyễn Thiếp, một bậc ẩn sĩ ở Nghệ An. Theo các tư liệu còn lại, nhà vua nhiều lần gửi thư mời, ban đầu ông từ chối, sau mới nhận ra giúp. Năm 1791, ông dâng một tờ tấu nêu ba điều thường được tóm tắt là quân đức, dân tâm và học pháp, tức đức của vua, lòng dân và phép học. Lời khuyên ấy cho thấy những người được mời không chỉ phục vụ, mà còn góp ý thẳng về cách trị nước.

Không phải sĩ phu nào cũng ra giúp Tây Sơn. Nhiều người vẫn giữ lòng trung với nhà Lê, từ chối hoặc lánh đi. Việc một triều đại xuất thân từ phong trào nông dân thu hút được một bộ phận trí thức là điều đáng chú ý, nhưng cũng cho thấy sự chia rẽ trong giới sĩ phu thời bấy giờ.

Kinh đô mới và quan hệ với nhà Thanh

Nhà vua có kế hoạch xây một kinh đô mới ở Nghệ An, gọi là Phượng Hoàng Trung Đô, đặt ở vùng núi Dũng Quyết gần thành phố Vinh ngày nay. Vị trí này nằm giữa Bắc Hà và Phú Xuân, thuận cho việc điều hành cả hai miền. Công trình được khởi công nhưng chưa hoàn thành thì nhà vua mất; ngày nay chỉ còn một số dấu tích nền móng, tường thành được khảo sát.

Về đối ngoại, sau chiến thắng năm 1789, Quang Trung chủ động tìm cách hoà hiếu với nhà Thanh. Hai bên trao đổi sứ thần, nhà Thanh phong ông làm An Nam quốc vương. Năm 1790, một phái đoàn mang danh nghĩa nhà vua sang mừng thọ hoàng đế Càn Long. Nhiều tư liệu cho rằng người dẫn đầu không phải chính Quang Trung mà là một người đóng thế; chi tiết này vẫn được các nhà nghiên cứu bàn và nên nêu là có nhiều ý kiến.

Nhà vua cũng đề nghị nhà Thanh mở các cửa ải để buôn bán, khuyến khích thương nghiệp trong nước. Tiền Quang Trung thông bảo được đúc với số lượng đáng kể. Những biện pháp này cho thấy một hướng nhìn coi trọng giao thương, dù chưa kịp phát triển thành chính sách lâu dài.

Chính sách thời Quang Trung: đã làm và còn dang dở

Bảng dưới tóm tắt các chính sách thường được nhắc, kèm mức độ thực hiện theo những gì tư liệu cho phép nói. Đây là cách đọc thận trọng, tránh coi mọi ý định là thành tựu đã hoàn tất.

Chính sáchMục tiêuMức độ thực hiện
Chiếu khuyến nôngĐưa dân về quê, khai khẩn ruộng hoangĐã ban hành và thi hành; quy mô kết quả khó đo
Tín bài, hộ tịchNắm dân số để thu thuế, gọi línhĐã thực hiện; có ghi chép về phiền nhiễu
Sùng chính việnDịch kinh điển sang chữ NômĐã lập và có bản dịch; dừng lại sau năm 1792
Phượng Hoàng Trung ĐôKinh đô giữa hai miềnKhởi công, chưa hoàn thành
Mở cửa ải buôn bánPhát triển thương nghiệpCó đề nghị và trao đổi; kết quả hạn chế

Nhìn bảng, có thể thấy phần lớn chính sách đều đang ở giai đoạn đầu khi nhà vua mất. Điều này giải thích vì sao hậu thế có thể vừa đánh giá cao tầm nhìn của ông, vừa thận trọng khi nói về thành quả cụ thể.

Bảng này cũng gợi ý một cách đọc chung cho mọi vị vua trị vì ngắn: tách ý định trong chiếu chỉ khỏi kết quả đo được, và tách cả hai khỏi hình ảnh mà hậu thế xây dựng về sau.

Cái chết đột ngột và các cách đánh giá

Năm 1792, hoàng đế Quang Trung mất đột ngột tại Phú Xuân, khi khoảng bốn mươi tuổi. Con ông là Nguyễn Quang Toản, mới khoảng mười tuổi, lên nối ngôi. Hoàng hậu Lê Ngọc Hân, người con gái của vua Lê Hiển Tông, viết bài Ai tư vãn bằng chữ Nôm khóc chồng, một tác phẩm được đánh giá cao trong văn học. Vị trí lăng mộ của ông đến nay chưa được xác định chắc chắn; sau năm 1802, theo sử triều Nguyễn, lăng mộ các vua Tây Sơn bị phá huỷ.

Sử triều Nguyễn gọi nhà Tây Sơn là nguỵ, không coi là triều đại chính thống. Từ thế kỷ XX, sử học Việt Nam đánh giá rất cao Quang Trung như một anh hùng dân tộc và một nhà cầm quyền có tầm nhìn. Ở góc độ trị nước, nhiều nhà nghiên cứu nhấn vào tính thực tế và cởi mở của các chính sách; một số khác lưu ý rằng gánh nặng chiến tranh, sưu dịch vẫn rất lớn trong thời ông, và bốn năm là quá ngắn để kết luận về một đường lối.

Câu hỏi nếu Quang Trung sống lâu hơn thì lịch sử sẽ ra sao là câu hỏi hấp dẫn nhưng không có lời đáp. Điều chắc chắn là sự ra đi của ông khiến triều Tây Sơn mất đi người có uy tín lớn nhất, và người kế vị phải đối diện với một tình thế khó khăn hơn nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Quang Trung lên ngôi hoàng đế năm nào?

Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế cuối năm 1788 tại Phú Xuân, đặt niên hiệu Quang Trung, ngay trước khi tiến quân ra Bắc. Ông ở ngôi đến khi mất năm 1792, tức khoảng bốn năm, phần lớn trong thời bình.

Chiếu khuyến nông của Quang Trung nói gì?

Chiếu yêu cầu người phiêu tán trở về quê, ruộng hoang phải được khai khẩn lại trong thời hạn quy định, làng xã báo số ruộng và số dân. Mục đích là phục hồi sản xuất sau chiến tranh và lập lại sổ sách để quản lý.

Sùng chính viện là gì?

Sùng chính viện là cơ quan được lập năm 1791 dưới thời Quang Trung, do Nguyễn Thiếp đứng đầu, có nhiệm vụ dịch các sách kinh điển Nho giáo sang chữ Nôm để làm tài liệu học. Cơ quan này không tiếp tục được lâu sau khi nhà vua mất.

Quang Trung có thật sự sang nhà Thanh không?

Năm 1790 có một phái đoàn mang danh nghĩa vua Quang Trung sang mừng thọ Càn Long. Nhiều tư liệu cho rằng người dẫn đầu là người đóng thế, không phải chính nhà vua. Đây vẫn là chủ đề còn nhiều ý kiến nên khi kể cần nói rõ.

Phượng Hoàng Trung Đô ở đâu?

Phượng Hoàng Trung Đô là kinh đô mới mà vua Quang Trung định xây ở vùng núi Dũng Quyết, gần thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An ngày nay. Công trình chưa hoàn thành khi nhà vua mất, hiện còn một số dấu tích nền móng và tường thành.

Lăng vua Quang Trung ở đâu?

Đến nay vị trí lăng vua Quang Trung chưa được xác định chắc chắn. Có một số giả thuyết về khu vực quanh Huế, nhưng chưa có bằng chứng khảo cổ thuyết phục. Sử triều Nguyễn chép rằng sau năm 1802 lăng mộ các vua Tây Sơn bị phá huỷ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138