Dục Đức, Hiệp Hoà và Kiến Phúc là ba vị vua nối nhau lên ngôi trong khoảng một năm, từ tháng 7 năm 1883 đến tháng 7 năm 1884, ngay sau khi vua Tự Đức mất. Dục Đức ở ngôi ba ngày, Hiệp Hoà khoảng bốn tháng, Kiến Phúc khoảng tám tháng. Cả ba đều kết thúc trong bi kịch: bị phế, bị buộc chết, hoặc mất khi còn rất trẻ.
Gộp ba đời vua này vào một bài không phải vì họ kém quan trọng, mà vì câu chuyện của họ chỉ hiểu được khi đặt liền nhau. Cùng một bối cảnh: quân Pháp đang ép triều đình ký hiệp ước bảo hộ, còn quyền quyết định trong triều nằm nhiều ở các phụ chính đại thần. Bài này đi qua từng người, phân biệt rõ phần sử liệu ghi và phần dã sử truyền miệng.
Bối cảnh: một triều đình không có người kế vị rõ ràng
Vua Tự Đức mất tháng 7 năm 1883 mà không có con ruột. Ông nhận ba người cháu làm con nuôi là Ưng Chân, Ưng Đăng và Ưng Kỷ. Trong di chiếu, ông chọn Ưng Chân, người lớn tuổi nhất, nhưng có kèm những lời nhận xét không mấy tốt về người con nuôi này, nêu rằng Ưng Chân có tật về mắt và tính ham chơi, đồng thời giao việc nước cho ba vị phụ chính đại thần: Trần Tiễn Thành, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết.
Cùng lúc, tình hình bên ngoài rất căng. Quân Pháp đã chiếm Nam Kỳ từ năm 1867, đang đánh ở Bắc Kỳ sau khi chiếm thành Hà Nội lần thứ hai năm 1882, và chuẩn bị tấn công thẳng vào cửa biển Thuận An, sát kinh đô. Trong triều, quan điểm chia rẽ giữa phía muốn tiếp tục chống giữ và phía muốn thương lượng.
Ở vị trí đó, các phụ chính đại thần, đặc biệt là Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết, nắm thực quyền lớn hơn nhà vua. Cả ba đời vua sau đây đều lên và xuống ngôi trong vòng ảnh hưởng của họ. Vai trò của hai nhân vật này còn được đánh giá rất khác nhau, và câu chuyện quyền thần đứng sau ngai vàng thuộc về một chủ đề riêng; ở đây chỉ nhắc đến khi cần để hiểu số phận từng vị vua.
Dục Đức: ba ngày trên ngai vàng
Ưng Chân sinh năm 1852, là con của Thoại Thái vương Hồng Y (một người con của Thiệu Trị), được Tự Đức nhận làm con nuôi. Theo di chiếu, ông lên ngôi tháng 7 năm 1883. Sử sau này dùng niên hiệu Dục Đức để gọi ông, dù trên thực tế ông chưa kịp làm lễ đăng quang và ban bố niên hiệu một cách đầy đủ.
Chỉ ba ngày sau, các phụ chính đại thần cùng một số quan trong triều phế ông. Lý do được công bố là trong lúc đọc di chiếu, ông đã tự ý bỏ qua hoặc sửa đoạn có lời chê mình, bị coi là bất kính với tiên đế; ngoài ra còn có cáo buộc về hành vi không đúng phép trong thời gian để tang. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng lý do thực sâu xa hơn: các phụ chính muốn một người dễ điều khiển hơn, hoặc lo ngại lập trường của ông đối với Pháp.
Sau khi bị phế, Dục Đức bị giam và mất trong ngục vài tháng sau đó, cuối năm 1883. Nhiều tài liệu chép ông mất vì bị bỏ đói. Thi hài được chôn sơ sài; mãi đến khi con trai ông là Bửu Lân lên ngôi năm 1889 (vua Thành Thái), lăng của ông mới được xây dựng tử tế, gọi là An lăng. Về sau, cả vua Thành Thái và vua Duy Tân cũng được đưa về an táng trong khu lăng này.
Hiệp Hoà: bốn tháng và một hiệp ước
Người được chọn thay thế. Sau khi phế Dục Đức, triều đình đưa Nguyễn Phúc Hồng Dật, con trai út của Thiệu Trị và là em của Tự Đức, lên ngôi cuối tháng 7 năm 1883, niên hiệu Hiệp Hoà. Ông khi đó khoảng ba mươi sáu tuổi, tức là người trưởng thành, nhiều tuổi hơn hai vị vua trước và sau.
Thuận An thất thủ. Tháng 8 năm 1883, hạm đội Pháp tấn công cửa biển Thuận An, các đồn luỹ phòng thủ lần lượt thất thủ. Kinh đô bị đe doạ trực tiếp, triều đình buộc phải xin đình chiến.
Hiệp ước Harmand. Ngày 25 tháng 8 năm 1883, triều đình ký với đại diện Pháp là Jules Harmand bản hiệp ước thường gọi là hiệp ước Harmand hay hiệp ước Quý Mùi. Theo đó, Đại Nam thừa nhận sự bảo hộ của Pháp, các quyền về đối ngoại, quân sự và nhiều mặt nội trị bị chuyển giao. Đây là văn bản đánh dấu bước ngoặt lớn của triều đình.
Kết cục. Hiệp Hoà bị nghi là muốn dựa vào phía Pháp để thoát khỏi sự kiểm soát của các phụ chính. Cuối tháng 11 năm 1883, ông bị phế và bị buộc uống thuốc độc. Sử liệu ghi việc phế lập; chi tiết về động cơ và những liên lạc của ông với phía Pháp thì các tài liệu kể không giống nhau.
Kiến Phúc: vị vua thiếu niên và hiệp ước Giáp Thân
Người được đưa lên tiếp theo là Ưng Đăng, sinh năm 1869, con nuôi thứ hai của Tự Đức, khi đó mới mười bốn tuổi. Ông lên ngôi tháng 12 năm 1883, niên hiệu Kiến Phúc. Vì nhà vua còn nhỏ, việc triều chính gần như hoàn toàn do các phụ chính quyết định, với sự ảnh hưởng của các bà trong cung, trong đó có Từ Dụ thái hậu và các phi tần của Tự Đức.
Tháng 6 năm 1884, triều đình ký với đại diện Pháp là Jules Patenôtre bản hiệp ước thường gọi là hiệp ước Patenôtre hay hiệp ước Giáp Thân. Văn bản này điều chỉnh một số điều khoản của hiệp ước năm 1883 nhưng giữ nguyên nền tảng chế độ bảo hộ, và là cơ sở pháp lý cho quan hệ giữa triều Nguyễn với Pháp suốt sáu mươi năm sau. Sách vở thường nhắc chi tiết chiếc ấn do nhà Thanh phong trước đó bị đem nấu chảy trước mặt đại diện hai bên, như một biểu tượng chấm dứt quan hệ phong cống cũ.
Cuối tháng 7 năm 1884, Kiến Phúc mất khi mới khoảng mười lăm tuổi. Chính sử ghi ông mất vì bệnh. Dã sử thì truyền nhiều câu chuyện khác, gắn với những mâu thuẫn trong cung và với các phụ chính đại thần. Những chuyện này không có trong sử liệu chính thức, phần lớn xuất hiện ở các ghi chép đời sau, nên bạn nên coi là lời đồn đương thời chứ không phải sự thật đã được kiểm chứng. Lăng của ông là Bồi lăng, nằm trong khu vực lăng Tự Đức, như một người con chôn cạnh cha nuôi.
Logic của những lần phế lập
Nhìn ba lần chọn vua liền nhau, các nhà nghiên cứu thường tìm ra mấy tiêu chí mà triều đình, thực chất là các phụ chính, đã cân nhắc. Tiêu chí đầu tiên là dòng dõi: người được chọn phải thuộc dòng Thiệu Trị, gần với Tự Đức, để giữ tính chính thống. Cả Dục Đức, Hiệp Hoà và Kiến Phúc đều đáp ứng điều này, chỉ khác ở chỗ là con nuôi hay em ruột.
Tiêu chí thứ hai là sự phù hợp với người đang nắm quyền. Một vị vua trưởng thành, có chính kiến, dễ trở thành trung tâm cho những phe khác trong triều hoặc tìm cách liên lạc với bên ngoài. Một vị vua nhỏ tuổi dễ kiểm soát hơn nhưng lại cần người nhiếp chính, làm quyền lực càng dồn vào các phụ chính. Sự dịch chuyển từ Hiệp Hoà ngoài ba mươi lăm tuổi sang Kiến Phúc mười bốn tuổi, rồi Hàm Nghi mười hai, mười ba tuổi, thường được dẫn làm ví dụ cho xu hướng này.
Tiêu chí thứ ba là thái độ đối với Pháp. Trong lúc các phụ chính chủ trương chuẩn bị chống giữ, một vị vua bị nghi muốn dựa vào Pháp sẽ bị coi là mối nguy. Ngược lại, phía Pháp cũng muốn có một vị vua chịu hợp tác. Ngai vàng trở thành nơi giằng co của hai sức ép. Cuối cùng, sự đồng thuận của Từ Dụ thái hậu, mẹ Tự Đức và là người có uy tín lớn nhất trong hoàng tộc, được coi là điều kiện cần cho mỗi lần phế lập.
So sánh nhanh ba đời vua
Đặt ba vị vua cạnh nhau, bạn dễ thấy họ là ba lời giải khác nhau cho cùng một bài toán quyền lực, và cả ba đều không đứng vững.
| Dục Đức | Hiệp Hoà | Kiến Phúc | |
|---|---|---|---|
| Tên huý | Ưng Chân | Hồng Dật | Ưng Đăng |
| Quan hệ với Tự Đức | Con nuôi | Em út | Con nuôi |
| Tuổi khi lên ngôi | Khoảng 31 | Khoảng 36 | Khoảng 14 |
| Thời gian ở ngôi | Ba ngày (tháng 7/1883) | Khoảng bốn tháng (7–11/1883) | Khoảng tám tháng (12/1883–7/1884) |
| Văn bản quan trọng | Không có | Hiệp ước Harmand (8/1883) | Hiệp ước Patenôtre (6/1884) |
| Kết cục | Bị phế, mất trong ngục | Bị phế, bị buộc uống thuốc độc | Mất khi còn trẻ |
| Lăng mộ | An lăng (xây dưới thời Thành Thái) | Mộ ở Huế, quy mô nhỏ | Bồi lăng trong khu lăng Tự Đức |
Tuổi tác ghi trong bảng là ước tính theo năm sinh phổ biến, chênh lệch một tuổi tuỳ cách tính tuổi ta hay tuổi tây. Sau Kiến Phúc, các phụ chính đưa em ông là Ưng Lịch, mới mười hai, mười ba tuổi, lên ngôi tháng 8 năm 1884 với niên hiệu Hàm Nghi.
Bài học khi đọc về giai đoạn này
Giai đoạn 1883–1884 là nơi rất dễ gặp thông tin lẫn lộn trên mạng. Vài nguyên tắc giúp bạn đọc cho đúng:
- Tách việc ai lên ngôi, ai bị phế, văn bản nào được ký (sử liệu ghi rõ) khỏi lý do và động cơ phía sau (thường là suy luận hoặc lời đồn).
- Nhớ rằng phần lớn ghi chép chính thức do Quốc sử quán soạn sau này, dưới các đời vua mà chính các phụ chính hoặc phe đối lập với họ từng ảnh hưởng, nên lập trường có thể thay đổi theo thời điểm biên soạn.
- Khi gặp các câu chuyện về cái chết của Kiến Phúc hay những chuyện trong cung, tìm xem câu chuyện xuất hiện lần đầu ở đâu, có người chứng kiến hay chỉ là kể lại.
- Đánh giá các phụ chính đại thần như Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường cần tách riêng: hai ông vừa là người chủ trương chống Pháp, vừa là người đã phế lập liên tiếp; hậu thế đánh giá họ rất khác nhau.
- Tránh dùng các nhãn đơn giản như vua yếu, vua bù nhìn cho cả ba người; mỗi người ở một hoàn cảnh và tuổi tác khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao năm 1883–1884 có nhiều vua đến vậy?
Vì Tự Đức mất mà không có con ruột, quyền lực trong triều tập trung vào các phụ chính đại thần, đúng lúc Pháp gây áp lực quân sự ngay sát kinh đô. Các phụ chính phế lập liên tiếp để tìm người phù hợp với chủ trương của họ, dẫn tới ba đời vua chỉ trong khoảng một năm.
Vua Dục Đức ở ngôi bao lâu?
Ông ở ngôi ba ngày vào tháng 7 năm 1883 rồi bị phế, nên nhiều tài liệu gọi là vua ba ngày. Ông chưa kịp làm lễ đăng quang trọn vẹn, niên hiệu Dục Đức là cách gọi được dùng trong sử. Con trai ông về sau là vua Thành Thái và cháu nội là vua Duy Tân.
Hiệp ước Harmand và Patenôtre khác nhau thế nào?
Hiệp ước Harmand năm 1883 ký dưới thời Hiệp Hoà, đặt nền chế độ bảo hộ với nhiều điều khoản khắt khe. Hiệp ước Patenôtre năm 1884 ký dưới thời Kiến Phúc, điều chỉnh một số điều khoản, như trả lại một số tỉnh cho triều đình quản lý, nhưng giữ nguyên chế độ bảo hộ và được dùng làm cơ sở pháp lý lâu dài.
Vua Kiến Phúc mất vì sao?
Chính sử triều Nguyễn ghi ông mất vì bệnh khi mới khoảng mười lăm tuổi. Dã sử truyền nhiều câu chuyện khác liên quan đến mâu thuẫn trong cung, nhưng những chuyện đó không có bằng chứng xác thực. Khi trích dẫn, bạn nên ghi rõ đâu là chính sử, đâu là lời truyền.
An lăng ở Huế là lăng của ai?
An lăng là lăng của vua Dục Đức, được xây dưới thời con ông là vua Thành Thái. Về sau, khu lăng này còn là nơi an táng của vua Thành Thái và vua Duy Tân, nên đây là nơi yên nghỉ của ba đời vua ông, cha, con.
Ai thực sự nắm quyền trong giai đoạn ba vua?
Thực quyền nằm phần lớn ở các phụ chính đại thần, nổi bật là Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết, cùng ảnh hưởng của các bà trong cung như Từ Dụ thái hậu. Các vị vua, nhất là Kiến Phúc còn nhỏ tuổi, có rất ít quyền tự quyết.