Đại Việt sử ký toàn thư là bộ sử biên niên chữ Hán chép lịch sử nước ta từ thời truyền thuyết Hồng Bàng đến thế kỷ 17, do nhiều thế hệ sử quan nối nhau biên soạn, trong đó tên Ngô Sĩ Liên gắn với bản hoàn thành năm 1479. Hầu hết những gì người Việt hôm nay biết về các vua Lý, Trần, Lê sơ đều đi qua bộ sách này, dù đọc trực tiếp hay qua sách giáo khoa, truyện kể, phim ảnh.
Vì là nguồn gốc của rất nhiều hiểu biết phổ thông, Toàn thư cũng là bộ sách hay bị trích sai nhất: người ta gán cho nó những chuyện nó không chép, hoặc coi mọi dòng trong đó đều là sự thật đã kiểm chứng. Bài này giúp bạn biết bộ sách được làm ra thế nào, gồm những phần nào, và đọc một đoạn chép về vua chúa ra sao cho đúng tinh thần của người biên soạn.
Không phải một người viết: Toàn thư là kết quả của nhiều lần nối chép
Điều đầu tiên cần nắm là Toàn thư không do một tác giả viết trong một lần. Nền móng của nó là bộ Đại Việt sử ký do Lê Văn Hưu soạn dưới triều Trần, hoàn thành năm 1272 đời vua Trần Thánh Tông. Theo những gì các sử gia đời sau ghi lại, bộ sách ấy chép từ Triệu Vũ Đế đến hết đời Lý Chiêu Hoàng. Bản gốc của Lê Văn Hưu không còn, nhưng nhiều lời bàn của ông được giữ lại trong Toàn thư dưới dạng những đoạn mở đầu bằng câu “Lê Văn Hưu nói”.
Sang thời Lê sơ, Phan Phu Tiên được giao soạn tiếp phần đời Trần và thời thuộc Minh, thường gọi là Đại Việt sử ký tục biên, làm vào giữa thế kỷ 15 dưới triều Lê Nhân Tông. Đến đời Lê Thánh Tông, Ngô Sĩ Liên dựa trên hai bộ trước, sửa chữa, bổ sung và chép thêm phần mở đầu từ họ Hồng Bàng, hoàn thành bộ Đại Việt sử ký toàn thư vào năm 1479, tức năm Hồng Đức thứ 10.
Câu chuyện chưa dừng ở đó. Dưới triều Lê trung hưng, các nhóm sử thần tiếp tục chép nối: nhóm Phạm Công Trứ làm việc vào khoảng niên hiệu Cảnh Trị (năm 1665 thường được nhắc tới), rồi nhóm Lê Hy chép thêm và cho khắc in vào năm Chính Hoà thứ 18, tức năm 1697. Bản khắc in năm ấy được gọi là bản Chính Hoà, hay Nội các quan bản, chép đến năm 1675. Đây là bản đầy đủ có niên đại sớm nhất còn đến nay và là bản mà các bản dịch tiếng Việt hiện hành dựa vào.
Hiểu điều này giúp bạn tránh một lỗi phổ biến: nói “Ngô Sĩ Liên chép rằng…” cho một sự kiện thế kỷ 16 hay 17. Ngô Sĩ Liên mất trước thời đó rất lâu; đoạn ấy do các sử thần đời sau viết.
Các lớp biên soạn chính của Toàn thư
Bảng dưới tóm tắt những lớp biên soạn được giới nghiên cứu nhắc tới nhiều nhất. Năm ghi theo các mốc phổ biến trong sách tham khảo; một số chi tiết về phạm vi từng lớp vẫn còn được thảo luận.
| Lớp biên soạn | Người chủ trì | Thời điểm | Đóng góp chính |
|---|---|---|---|
| Đại Việt sử ký | Lê Văn Hưu | Năm 1272, đời Trần Thánh Tông | Bộ quốc sử đầu tiên được biết đến, chép đến hết đời Lý; nhiều lời bàn còn giữ trong Toàn thư |
| Đại Việt sử ký tục biên | Phan Phu Tiên | Giữa thế kỷ 15, đời Lê Nhân Tông | Chép tiếp đời Trần và thời thuộc Minh |
| Đại Việt sử ký toàn thư | Ngô Sĩ Liên | Năm 1479, niên hiệu Hồng Đức | Hợp nhất, sửa chữa, thêm phần Ngoại kỷ từ Hồng Bàng, viết nhiều lời bàn |
| Phần chép nối thời Lê trung hưng | Phạm Công Trứ | Khoảng niên hiệu Cảnh Trị, thế kỷ 17 | Chép tiếp các đời vua Lê sau và thời nhà Mạc |
| Bản Chính Hoà | Lê Hy và các sử thần | Khắc in năm 1697 | Chép thêm đến năm 1675; bản khắc đầy đủ sớm nhất còn lại |
Cách nhìn theo lớp như vậy còn có ích khi bạn gặp những chỗ văn phong hay quan điểm thay đổi giữa các phần. Đó thường không phải mâu thuẫn của một người, mà là dấu vết của những người viết khác nhau, sống ở những thời khác nhau, chịu những sức ép chính trị khác nhau.
Ngoại kỷ và Bản kỷ: vì sao bộ sách chia làm hai phần
Ngoại kỷ là phần “bên ngoài” dòng chính thống. Theo cách chia của bản Chính Hoà, Ngoại kỷ chép từ họ Hồng Bàng qua các thời Thục, Triệu, các cuộc khởi nghĩa thời Bắc thuộc đến thời họ Khúc, Dương Đình Nghệ, Ngô Quyền và loạn mười hai sứ quân. Phần đầu dựa nhiều vào truyền thuyết; chính người biên soạn cũng thừa nhận có chỗ khó tin.
Bản kỷ bắt đầu từ nhà Đinh. Ngô Sĩ Liên đặt điểm khởi đầu của Bản kỷ ở Đinh Tiên Hoàng, người lên ngôi hoàng đế năm 968, coi đó là lúc nước có vua xưng đế, đặt quốc hiệu và triều nghi riêng. Đây là một lựa chọn quan điểm của sử gia, không phải quy định tự nhiên của lịch sử, và các bộ sử sau không nhất thiết theo đúng như vậy.
Chính thống và nguỵ triều là phán đoán của người viết. Toàn thư dùng khái niệm chính thống để quyết định triều nào được chép như một kỷ riêng, triều nào chỉ được chép phụ. Nhà Hồ và nhà Mạc là hai trường hợp các sử thần thời Lê nhìn bằng con mắt không thuận. Khi đọc những đoạn này, bạn nên nhớ người viết phục vụ triều Lê và có lý do để đánh giá như thế.
Mỗi đời vua là một đơn vị kể. Trong Bản kỷ, mỗi vị vua mở đầu bằng một đoạn giới thiệu tên huý, quê quán, cha mẹ, năm lên ngôi, thường kèm vài điềm lạ lúc sinh ra; sau đó là chép theo từng năm. Phần giới thiệu này là chỗ hay chứa những chi tiết mang màu sắc truyền thuyết nhất.
Đọc một đoạn biên niên: năm, tháng, và những gì không được chép
Toàn thư viết theo lối biên niên: mỗi năm mở đầu bằng tên năm can chi kèm niên hiệu của vua đang trị vì, đôi khi ghi kèm niên hiệu của triều đại phương Bắc cùng thời để đối chiếu. Dưới mỗi năm là các mục theo mùa hoặc theo tháng âm lịch: mùa xuân tháng Giêng làm gì, mùa hạ tháng Tư có việc gì. Một sự kiện lớn có khi chỉ được ghi trong một hai dòng, còn một điềm lạ như sao chổi hay hạn hán lại được chép cẩn thận.
Cách chép ấy phản ánh quan niệm của người xưa về việc ghi sử: điều cần chép là những gì liên quan đến triều đình, lễ nghi, thiên tai, chiến sự, việc phong chức, xử tội. Đời sống của dân thường, giá cả, kỹ thuật canh tác hiếm khi xuất hiện, trừ khi gắn với một chính sách. Vì vậy, khi bạn không thấy Toàn thư nhắc một chuyện, điều đó chưa chắc có nghĩa là chuyện ấy không xảy ra; có thể người viết không coi đó là việc của sử.
Một điều quan trọng nữa là ngày tháng trong Toàn thư theo lịch âm dương mà triều đình dùng. Sự kiện chép vào tháng Mười một, tháng Chạp của một năm can chi thường đã rơi sang tháng Một hoặc tháng Hai dương lịch năm sau. Bài về cách đổi niên hiệu trong cùng danh mục này có phần tính tay cho trường hợp đó.
Cuối cùng, nên chú ý giọng văn. Những câu mô tả hành động thường ngắn và khô; khi người viết muốn bày tỏ quan điểm, họ tách hẳn ra thành một đoạn lời bàn có ghi tên. Nhờ vậy, người đọc cẩn thận có thể phân biệt khá rõ đâu là phần chép việc, đâu là phần đánh giá.
Những chỗ nên đọc chậm và đối chiếu
Không có bộ sử nào hoàn hảo. Với Toàn thư, giới nghiên cứu thường lưu ý những loại chi tiết sau đây khi dùng làm căn cứ:
- Phần thời truyền thuyết: số đời, số năm trị vì của các vua Hùng hay chuyện sinh trăm trứng là lớp truyền thuyết mà chính sử gia thời Lê đã đưa vào với ý thức đó là chuyện truyền lại, không phải hồ sơ.
- Điềm lạ quanh nhân vật: rồng hiện, hào quang lúc sinh, giấc mộng báo trước thường đi kèm phần giới thiệu các vị vua khai triều. Đó là cách người xưa diễn đạt tính chính danh, không nên đọc như mô tả sự việc.
- Số quân, số người chết: các con số tròn rất lớn trong chiến trận thường mang tính ước lệ, nên đối chiếu với nguồn khác nếu có.
- Đánh giá về các triều không được coi là chính thống: nhà Hồ, nhà Mạc được viết bởi người của triều đã thay thế hoặc đối địch với họ.
- Phần chép gần thời người viết: sự kiện mà sử thần chứng kiến có thể chi tiết hơn, nhưng cũng dễ bị chi phối bởi quan hệ với nhà cầm quyền lúc đó.
- Chỗ sai lệch niên đại giữa các bản: các bản khắc, bản chép tay khác nhau đôi khi lệch một năm hay một tháng; bản dịch tốt thường có chú thích ở những chỗ này.
Đọc chậm không có nghĩa là nghi ngờ mọi thứ. Phần lớn các sự kiện chính như năm lên ngôi, năm mất, việc ban hành luật, việc mở khoa thi đều được các nguồn khác như văn bia, sử Trung Hoa xác nhận ở mức đáng kể. Thái độ đúng là tin có điều kiện và biết chỗ nào cần thêm bằng chứng.
Cách tra một vị vua trong bản dịch Toàn thư
Nếu bạn muốn tự đọc về một vị vua thay vì nghe kể lại, có thể làm theo trình tự dưới đây với bản dịch tiếng Việt dựa trên bản Chính Hoà, xuất bản đầu thập niên 1990 và được tái bản nhiều lần.
- Xác định vị vua thuộc Ngoại kỷ hay Bản kỷ; các vua từ nhà Đinh trở đi nằm ở Bản kỷ.
- Tìm theo kỷ triều đại trong mục lục, ví dụ Kỷ nhà Lý, Kỷ nhà Trần, rồi tìm tên miếu hiệu của vua.
- Đọc trọn đoạn giới thiệu đầu đời vua để biết tên huý, cha mẹ, năm sinh, năm lên ngôi, ghi lại riêng những chi tiết thuộc loại điềm lạ.
- Đọc lướt theo năm, đánh dấu các mục về luật pháp, khoa cử, chiến sự, thiên tai, phong chức — đó là khung chính sự của đời vua.
- Đọc đoạn kết đời vua, nơi chép năm mất, tuổi thọ, nơi an táng và thường kèm một lời bàn tổng kết.
- Ghi nguồn đầy đủ: tên bản dịch, tập, trang, và nếu được thì cả quyển, tờ của nguyên bản ghi ở lề.
- Đối chiếu một hai chi tiết quan trọng với bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục của triều Nguyễn để thấy hai thời đại nhìn cùng một việc ra sao.
Làm vài lần như vậy, bạn sẽ quen với nhịp chép của sử biên niên và nhận ra ngay khi một bài viết trên mạng thêm thắt những chi tiết mà nguồn gốc không hề có.
Toàn thư trong tương quan với các bộ sử khác
Toàn thư không đứng một mình. Thời Lê sơ còn có những bộ sử do Vũ Quỳnh, Lê Tung soạn mà nay chỉ còn biết qua trích dẫn hoặc phần nhỏ. Sang thời Nguyễn, Quốc sử quán soạn Khâm định Việt sử thông giám cương mục, chép lại cùng giai đoạn từ thời dựng nước đến hết nhà Lê nhưng theo thể cương mục, với nhiều lời phê của vua Tự Đức và lời bàn của sử thần triều Nguyễn. Ở những chỗ hai bộ đánh giá khác nhau, người đọc thấy rõ quan điểm của mỗi triều đại in dấu lên cách kể.
Ngoài ra còn có các nguồn ngoài chính sử: văn bia đời Lý, Trần còn lại ở chùa, đền; các sách địa chí; các ghi chép của sứ thần Trung Hoa và sử Trung Hoa nói về Đại Việt. Mỗi nguồn có điểm mạnh và giới hạn riêng. Văn bia thường cho niên đại chính xác nhưng giọng ca tụng; sử Trung Hoa cho góc nhìn từ bên ngoài nhưng có thể thiên lệch theo lợi ích của họ.
Vị trí của Toàn thư vì thế là nguồn trung tâm, được tham chiếu nhiều nhất cho giai đoạn từ thế kỷ 10 đến thế kỷ 17, nhưng không phải nguồn duy nhất. Khi đọc một bài viết về một vị vua thời Lý, Trần, câu hỏi đáng đặt là: bài này dựa vào Toàn thư, vào Cương mục, vào văn bia hay vào truyện dân gian? Biết nguồn là biết nên tin bài đó đến đâu.
Câu hỏi thường gặp
Đại Việt sử ký toàn thư có bao nhiêu quyển?
Số quyển khác nhau tuỳ theo bản. Bộ do Ngô Sĩ Liên hoàn thành năm 1479 thường được nói là 15 quyển, còn bản Chính Hoà khắc in năm 1697 dày hơn vì có thêm các phần chép nối đời sau. Khi trích dẫn, bạn nên ghi rõ đang dùng bản nào và bản dịch nào.
Bản Chính Hoà là gì và vì sao hay được nhắc tới?
Đó là bản Toàn thư được triều Lê trung hưng cho khắc in vào năm Chính Hoà thứ 18, tức năm 1697, chép đến năm 1675. Đây là bản đầy đủ có niên đại sớm nhất còn giữ được nên các bản dịch tiếng Việt phổ biến hiện nay đều lấy làm gốc.
Lê Văn Hưu có phải tác giả của Toàn thư không?
Không hẳn. Lê Văn Hưu soạn Đại Việt sử ký dưới triều Trần, là nền móng mà các sử gia đời Lê tiếp thu. Bộ sách gốc của ông không còn, nhưng nhiều lời bàn được Toàn thư giữ lại và ghi rõ tên ông, nên người đọc vẫn nhận ra phần đóng góp của ông.
Toàn thư có chép chuyện vua Lê Lợi trả gươm ở hồ Hoàn Kiếm không?
Câu chuyện trả gươm cho Rùa Vàng được biết rộng rãi qua truyền thuyết và các tập truyện ghi chép đời sau, không phải qua phần chép việc trong Toàn thư. Vì vậy khi kể chuyện này, cách diễn đạt phù hợp là tương truyền, và nên tách khỏi phần sự kiện chính sử về Lê Lợi.
Đọc Toàn thư bằng bản dịch có đủ tin cậy không?
Với mục đích tìm hiểu chung, bản dịch có chú thích của các cơ quan nghiên cứu là đủ tin cậy. Nếu bạn viết nghiên cứu hoặc cần trích một câu then chốt, nên đối chiếu với nguyên văn chữ Hán hoặc ít nhất so hai bản dịch khác nhau, vì cách dịch một chữ có thể làm đổi sắc thái đánh giá.
Vì sao phần Bản kỷ bắt đầu từ nhà Đinh chứ không phải Ngô Quyền?
Đó là lựa chọn của Ngô Sĩ Liên dựa trên quan niệm chính thống: nhà Đinh là triều đầu tiên xưng hoàng đế, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt và định triều nghi. Ngô Quyền vẫn được chép trang trọng nhưng nằm ở cuối Ngoại kỷ. Các học giả hiện nay có nhiều cách nhìn khác về mốc này.