QuyenThe.comQuyền Thế
Đọc lịch sử vua chúa cho đúng

Đại Nam thực lục và các bộ sử của Quốc sử quán triều Nguyễn: đọc bộ nào cho việc gì

Phân biệt Đại Nam thực lục, Đại Nam liệt truyện, Cương mục, Hội điển, châu bản và mộc bản triều Nguyễn để biết cần tra bộ nào khi tìm hiểu một vị vua.

Long wooden shelves of carved woodblocks stored in a cool archive room in Da Lat, Lam Dong, a conservator seen from behind wiping a block, soft side light, muted brown tones

Đại Nam thực lục là bộ sử biên niên chính thức của triều Nguyễn, do Quốc sử quán biên soạn, chép việc của các chúa Nguyễn ở phần Tiền biên và của từng vị vua từ Gia Long trở đi ở phần Chính biên. Nhưng đó chỉ là một trong nhiều bộ sách mà Quốc sử quán làm ra; muốn hiểu đúng một vị vua Nguyễn, bạn cần biết bộ nào ghi việc theo ngày, bộ nào ghi tiểu sử, bộ nào ghi quy chế, và văn bản gốc nào còn giữ được chữ phê của chính nhà vua.

Bài này đi qua các bộ sử và kho tư liệu chính của triều Nguyễn theo cách một người tra cứu cần: mỗi loại trả lời được câu hỏi gì, có giới hạn gì, và nên dùng chúng phối hợp ra sao. Những chi tiết về năm biên soạn chỉ nêu ở mức các tài liệu tham khảo phổ biến thống nhất.

Quốc sử quán: cơ quan chép sử thường trực của triều Nguyễn

Triều Nguyễn lập Quốc sử quán vào năm 1821, đời vua Minh Mạng, đặt tại kinh đô Huế. Đây là cơ quan chuyên trách việc biên soạn sử, có tổng tài, phó tổng tài, các toản tu, biên tu, khảo hiệu, đằng lục… mỗi chức một phần việc, từ tra cứu, soạn thảo, đối chiếu đến chép sạch. Khác với các thời trước, khi việc chép sử thường giao cho một vài người, thời Nguyễn biến việc này thành một bộ máy làm việc liên tục qua nhiều đời vua.

Nguồn tư liệu của Quốc sử quán chủ yếu là văn bản hành chính của triều đình: tấu sớ của các bộ và các tỉnh, chiếu chỉ, dụ của vua, sổ sách của các nha môn. Nhờ vậy, sử triều Nguyễn có mật độ chi tiết rất cao, nhiều khi chép đến từng ngày, từng đạo dụ. Nhưng cũng chính vì dựa vào văn bản của triều đình, các bộ sử này phản ánh trước hết cách nhà nước nhìn mọi việc.

Một điểm cần nhớ là các bộ sử được soạn theo lệnh vua, và phần lớn được vua xem duyệt. Những đoạn liên quan đến tổ tiên của triều đại, đến các cuộc tranh chấp quyền lực trong hoàng tộc, hay đến những thất bại quân sự được viết hết sức thận trọng. Người đọc hiện đại không cần nghi ngờ mọi dòng, nhưng nên hiểu đó là sử của nhà nước viết về chính mình.

Các bộ sách chính và câu hỏi mà mỗi bộ trả lời

Bảng dưới xếp các bộ sách hay được dùng nhất khi tìm hiểu vua chúa và triều đình nhà Nguyễn. Cột cuối là gợi ý dùng cho việc gì, không phải phân loại chính thức.

Bộ sáchThể loạiNội dung chínhDùng khi bạn muốn biết
Đại Nam thực lụcBiên niênTiền biên chép các chúa Nguyễn; Chính biên chép từng đời vua theo năm, tháng, ngàyMột việc xảy ra vào lúc nào, triều đình quyết định ra sao
Đại Nam liệt truyệnTruyện kýTiểu sử hoàng hậu, hoàng tử, công chúa, công thần, quan lại, cả những người bị coi là nghịch thầnMột nhân vật là ai, đã làm những gì trong đời
Khâm định Việt sử thông giám cương mụcCương mụcLịch sử từ thời dựng nước đến hết nhà Lê, có lời phê của vua Tự ĐứcTriều Nguyễn đánh giá các triều trước thế nào
Khâm định Đại Nam hội điển sự lệHội điểnQuy chế, lệ định của các bộ và nha môn qua các đời vuaMột chức quan, một nghi lễ, một thể lệ vận hành ra sao
Đại Nam nhất thống chíĐịa chíMô tả các tỉnh: núi sông, thành trì, đền miếu, nhân vật, sản vậtMột địa phương thời Nguyễn trông thế nào
Minh Mệnh chính yếu và các sách chính yếuTuyển chọnGom lời dụ, việc làm tiêu biểu của một đời vua theo chủ đềTư tưởng trị nước của một vị vua cụ thể

Trong thực tế, một câu hỏi về một vị vua thường cần ít nhất hai bộ: Thực lục để biết việc theo thời gian, Liệt truyện hoặc Hội điển để hiểu người và thể chế liên quan. Đọc Thực lục một mình dễ thấy một chuỗi sự kiện rời rạc mà không hiểu vì sao chúng quan trọng.

Đại Nam thực lục: Tiền biên, Chính biên và cách chép

Tiền biên chép thời các chúa. Phần này chép từ Nguyễn Hoàng vào trấn Thuận Hoá đến đời chúa Nguyễn Phúc Thuần, hoàn thành dưới triều Thiệu Trị vào khoảng năm 1844. Vì chép lại một giai đoạn đã qua hơn hai trăm năm, Tiền biên dựa vào gia phả, ghi chép cũ và truyền tụng trong hoàng tộc, nên mức chi tiết thấp hơn và màu sắc tôn vinh tổ tiên đậm hơn.

Chính biên chia thành nhiều kỷ, mỗi kỷ một đời vua. Đệ nhất kỷ chép đời Gia Long, đệ nhị kỷ đời Minh Mạng, cứ thế tiếp tục. Mỗi kỷ thường được soạn sau khi vua băng hà, dưới triều vua kế vị. Các kỷ về những đời vua cuối được soạn muộn, có phần vào thế kỷ 20, và mức độ hoàn chỉnh không đều nhau.

Chép theo ngày, kèm nguyên văn lời dụ. Một mục điển hình bắt đầu bằng ngày can chi trong tháng, tiếp theo là tóm tắt tấu trình của một bộ hay một tỉnh, rồi đến lời dụ của vua, có khi chép gần như nguyên văn. Nhờ vậy bạn có thể nghe được giọng của nhà vua khi bàn việc, điều mà các bộ sử thời trước hiếm khi cho thấy.

Ít lời bàn, nhiều sự việc. Khác với Toàn thư có nhiều đoạn sử thần bình luận, Thực lục chủ yếu chép việc. Quan điểm của triều đình thể hiện qua cách chọn việc để chép và cách gọi tên nhân vật, ví dụ dùng những chữ mang nghĩa chê trách cho người chống lại triều đình. Đọc kỹ cách gọi tên là một kỹ năng quan trọng khi dùng bộ này.

Cương mục: triều Nguyễn nhìn lại các triều trước

Khâm định Việt sử thông giám cương mục được vua Tự Đức cho soạn từ năm 1856 và được khắc in vào những năm 1880. Bộ sách chép lại lịch sử từ thời dựng nước đến cuối thế kỷ 18, tức gần trùng phạm vi với Toàn thư, nhưng viết theo thể cương mục: mỗi việc có một dòng “cương” chữ lớn nêu đại ý, dưới là phần “mục” chữ nhỏ kể chi tiết. Xen giữa là những đoạn chua chú thích địa danh, nhân danh, những đoạn cẩn án là lời khảo cứu của sử thần, và đặc biệt là những dòng ngự phê của vua Tự Đức.

Chính các lời phê ấy làm Cương mục trở thành tư liệu quý về tư tưởng của một vị vua Nguyễn. Tự Đức bình luận về các vua đời trước, khen chê việc làm của họ, có khi bác bỏ những chi tiết mà ông thấy hoang đường trong sử cũ. Khi bạn đọc một đánh giá về Hồ Quý Ly, về nhà Mạc hay về các chúa Trịnh trong sách phổ thông, rất có thể nó đi qua lăng kính của Cương mục.

Đặt Cương mục cạnh Toàn thư, bạn sẽ thấy cùng một sự kiện có thể được chép bằng những chữ khác nhau, được đánh giá khác nhau, thậm chí được ghi năm lệch nhau. Đó không phải lỗi của một bên; đó là dấu hiệu rằng sử học thời quân chủ luôn gắn với quan điểm của triều đại đang cầm quyền. Với người tìm hiểu về các vua thời Lý, Trần, Lê, việc so hai bộ là một bài tập rất hữu ích.

Châu bản và mộc bản: tư liệu gốc còn giữ được

Ngoài các bộ sử đã biên soạn, triều Nguyễn để lại hai khối tư liệu đặc biệt. Châu bản là những văn bản hành chính được vua xem và phê bằng mực son; chữ “châu” nghĩa là màu son đỏ. Trên một tờ tấu của bộ Hộ hay của một tỉnh, nhà vua có thể khoanh một chữ, sửa một con số, hay viết vài dòng chỉ thị bên lề. Đọc châu bản, người nghiên cứu thấy được quá trình ra quyết định thật sự, trước khi nó được tóm gọn thành một dòng trong Thực lục. Khối châu bản hiện được lưu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I ở Hà Nội và đã được UNESCO đưa vào danh mục Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2014.

Mộc bản là những tấm ván gỗ khắc chữ ngược dùng để in sách của triều đình, trong đó có chính các bộ Thực lục, Cương mục, Hội điển. Khối mộc bản triều Nguyễn được lưu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV ở Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng, và được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới vào năm 2009. Với người tìm hiểu lịch sử, mộc bản cho thấy văn bản chính thức của bộ sử trông như thế nào khi được nhà nước công bố.

Hai khối tư liệu này nhắc chúng ta rằng giữa sự việc và trang sử có nhiều lớp trung gian. Một quyết định của vua đi từ lời phê trên châu bản, qua tay sử quan tóm tắt, rồi được khắc lên ván và in ra thành sách. Mỗi bước đều có thể làm rõ hơn hoặc làm mờ đi một chi tiết.

Tra cứu một vị vua Nguyễn theo trình tự hợp lý

Giả sử bạn muốn tìm hiểu việc vua Minh Mạng lập Quốc sử quán năm 1821. Trình tự dưới đây áp dụng được cho hầu hết các câu hỏi về một đời vua Nguyễn.

  1. Đổi mốc năm ra niên hiệu: năm 1821 là Minh Mạng năm thứ 2, vì Minh Mạng nguyên niên là năm 1820.
  2. Mở Đại Nam thực lục Chính biên, đệ nhị kỷ, tìm năm Minh Mạng thứ 2 và đọc các mục trong năm để thấy việc lập Quốc sử quán được chép thế nào.
  3. Tra Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ ở phần liên quan đến Quốc sử quán để biết cơ cấu, chức danh, lệ làm việc.
  4. Tra Đại Nam liệt truyện về những người được giao làm tổng tài, toản tu để biết ai thực sự chấp bút.
  5. Nếu cần chi tiết gốc, tìm hiểu xem châu bản năm đó có văn bản liên quan đã được công bố hoặc giới thiệu trong các ấn phẩm của ngành lưu trữ hay không.
  6. Ghi lại nguồn của từng chi tiết, đánh dấu chỗ nào là chép việc, chỗ nào là đánh giá của triều đình.

Trình tự này cũng giúp bạn nhận ra những bài viết chỉ chép lại một nguồn thứ cấp rồi thêm thắt. Một chi tiết không tìm thấy ở bất cứ bộ nào trong số trên mà lại rất cụ thể, như lời thoại dài của nhà vua, thì cần được kiểm thêm trước khi tin.

Câu hỏi thường gặp

Đại Nam thực lục có bản dịch tiếng Việt không?

Có. Bộ sách đã được các cơ quan nghiên cứu dịch ra tiếng Việt và xuất bản thành nhiều tập, sau đó được tái bản. Khi trích dẫn, bạn nên ghi rõ tên bản dịch, tập và trang, vì các lần in khác nhau có thể đánh số trang khác nhau.

Thực lục và Liệt truyện khác nhau thế nào?

Thực lục chép việc theo thời gian, mỗi năm, mỗi tháng có những gì xảy ra ở triều đình. Liệt truyện chép theo con người, mỗi nhân vật một truyện kể lại cả cuộc đời. Muốn biết một việc diễn ra khi nào thì xem Thực lục; muốn hiểu một người là ai thì xem Liệt truyện.

Vì sao gọi là Khâm định?

Chữ khâm định nghĩa là do vua xét định. Những bộ sách có chữ này ở đầu tên được biên soạn theo lệnh vua và được nhà vua duyệt lại, nên mang tính chính thức của triều đình. Điều đó cũng có nghĩa là quan điểm trong sách là quan điểm được nhà nước chấp nhận vào thời điểm soạn.

Châu bản có phải chỉ là chữ phê của vua không?

Không. Châu bản là cả tờ văn bản hành chính, gồm phần tấu trình của quan lại và phần vua phê bằng mực son. Giá trị của nó nằm ở chỗ thấy được cả lời đề nghị lẫn phản hồi của nhà vua, tức là thấy được cách một quyết định hình thành.

Sử triều Nguyễn có đáng tin không khi do chính triều đình viết?

Về sự kiện, ngày tháng, chức danh, sử triều Nguyễn có độ chi tiết và độ chính xác cao vì dựa trên văn bản hành chính. Về đánh giá con người và những việc nhạy cảm với hoàng tộc, cần đọc với ý thức đây là quan điểm của triều đình, và đối chiếu với tư liệu khác nếu có.

Muốn tìm hiểu các chúa Nguyễn trước Gia Long thì đọc gì?

Bộ phù hợp nhất là Đại Nam thực lục Tiền biên, kết hợp với phần Tiền biên của Đại Nam liệt truyện chép về hoàng tộc và công thần thời các chúa. Nên nhớ đây là phần được soạn muộn, sau nhiều thế hệ, nên một số chi tiết mang tính truyền tụng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138