Phần lớn những chuyện về vua chúa bị kể sai trên mạng thuộc về sáu dạng quen thuộc: con số phóng đại, lời thoại được dựng thêm, truyền thuyết bị kể như sự kiện, nhầm người do trùng miếu hiệu hoặc trùng tên, ảnh và hiện vật bị gán nhầm, và kết luận một chiều về nhân vật. Nhận ra một bài viết đang rơi vào dạng nào, bạn sẽ biết cần kiểm gì và kiểm ở đâu.
Bài này không liệt kê các bài viết hay trang mạng cụ thể. Thay vào đó, mỗi dạng sai được mô tả kèm ví dụ phổ biến và cách kiểm mà người đọc bình thường làm được, không cần biết chữ Hán hay vào thư viện chuyên ngành.
Dạng thứ nhất: con số tròn, lớn và không có nguồn
Dấu hiệu. Bài viết đưa ra con số rất ấn tượng về một vị vua: số phi tần, số con, số quân, số người bị xử tử, số vàng bạc, nhưng không nói con số đó lấy từ đâu. Con số thường tròn và lặp lại giữa các trang như được chép từ nhau.
Ví dụ. Số con của vua Minh Mạng thường được dẫn là 142 người, theo các tư liệu về hoàng tộc nhà Nguyễn; con số này có cơ sở. Nhưng số phi tần của ông thì mỗi bài viết một khác, và hiếm bài cho biết nguồn. Khi hai con số đi cạnh nhau, người đọc dễ tin cả hai như nhau.
Cách kiểm. Tìm xem con số có xuất hiện trong sách sử, sách nghiên cứu của tác giả có tên tuổi, hay chỉ trên các trang tổng hợp. Nếu một con số chỉ quay vòng giữa các bài không ký tên, hãy giữ nó ở mức chưa kiểm chứng.
Con số về tuổi thọ và thời gian trị vì. Một nguồn lệch thêm cũng hay gặp là tuổi thọ của vua. Sử cũ tính tuổi theo lối tính cả năm sinh, nên con số trong sử thường lớn hơn tuổi tròn tính theo năm dương lịch một đơn vị. Tương tự, số năm trị vì có thể được tính từ năm lên ngôi hoặc từ năm nguyên niên. Hai bài viết lệch nhau một năm chưa chắc có bài nào sai; bạn chỉ cần biết mỗi bài đang tính theo cách nào trước khi kết luận.
Riêng với số quân trong chiến trận. Ngay cả chính sử cũng hay ghi con số ước lệ cho quân số và thương vong. Các nhà nghiên cứu thường thận trọng với những con số này, nên bạn cũng vậy, đặc biệt khi bài viết dùng chúng để so sánh tài cầm quân của các vị vua.
Dạng thứ hai: lời thoại hay, nhưng ai ghi lại?
Một câu nói đanh thép của vua chúa rất dễ lan truyền, nhất là khi được in trên ảnh đẹp. Vấn đề là nhiều câu nói như thế đến từ tiểu thuyết lịch sử, truyện kể, phim, hoặc được diễn ý từ một đoạn sử ngắn rồi trau chuốt thêm. Lời dụ quân sĩ của vua Quang Trung trước trận đánh mùa xuân năm 1789 mà nhiều người thuộc lòng, chẳng hạn, được biết chủ yếu qua tiểu thuyết Hoàng Lê nhất thống chí. Câu ấy có giá trị văn chương và phản ánh tinh thần thời cuộc, nhưng nên được ghi đúng là theo tác phẩm đó.
Cách kiểm đơn giản nhất là hỏi: câu nói này được ghi lại trong sách nào, do ai viết, vào thời nào? Nếu bài viết không nói, hãy tìm câu đó kèm tên các bộ sử như Toàn thư, Thực lục hay tên tác phẩm văn học. Một câu nói có trong chính sử thường được dẫn kèm năm và hoàn cảnh; một câu chỉ có trong truyện thì thường được kể không rõ năm.
Cần lưu ý rằng ngay cả lời nói chép trong chính sử cũng đã qua tay người chép, thường được viết lại bằng văn ngôn chữ Hán trang trọng, rồi được dịch sang tiếng Việt hiện đại. Vì vậy đừng bám vào từng chữ của bản dịch như thể đó là nguyên văn nhà vua đã nói. Điều đáng tin là ý chính và hoàn cảnh, không phải câu chữ.
Dạng thứ ba: truyền thuyết được kể như sự kiện
Chuyện vua Lê Lợi trả gươm cho Rùa Vàng ở hồ Hoàn Kiếm, chuyện điềm lạ khi các vị vua khai triều ra đời, chuyện vua gặp thần trong giấc mộng là những truyền thuyết đẹp, gắn bó với địa danh và lễ hội. Chúng không cần bị bác bỏ, nhưng cần được kể đúng là truyền thuyết. Bài viết nào kể chuyện trả gươm như một sự kiện có năm tháng cụ thể, kèm số đo thanh gươm, là đang trộn hai lớp với nhau.
Cách kiểm là xem câu chuyện được kể bằng giọng nào trong nguồn gốc. Chính sử có chép điềm lạ nhưng thường đặt trong phần giới thiệu đời vua và dùng giọng thuật lại điều người ta truyền; truyền thuyết dân gian thì có trong các tập truyện, thần tích, sách giáo khoa phần văn học. Khi bạn kể lại, cụm từ tương truyền, theo truyền thuyết là đủ để giữ đúng ranh giới mà không làm mất cái hay của câu chuyện.
Ngược lại, cũng có những bài viết đi quá xa theo hướng bác bỏ, cho rằng mọi chi tiết có màu sắc kỳ lạ đều chứng tỏ nhân vật là bịa. Điều đó cũng sai. Lê Lợi, Lý Công Uẩn là những nhân vật có thật, được xác nhận bởi nhiều nguồn; truyền thuyết bao quanh họ là lớp văn hoá đắp thêm, không xoá đi lớp sự kiện bên dưới.
Dạng thứ tư: nhầm người vì trùng tên, trùng miếu hiệu
Nhầm lẫn kiểu này rất phổ biến và thường xuất phát từ cách gọi tắt. Bảng dưới là những cặp hay bị lẫn, kèm cách phân biệt nhanh.
| Hay bị lẫn | Thực tế | Cách phân biệt nhanh |
|---|---|---|
| Lý Thánh Tông và Lê Thánh Tông | Lý Thánh Tông trị vì thế kỷ 11, đặt quốc hiệu Đại Việt; Lê Thánh Tông trị vì thế kỷ 15 với niên hiệu Hồng Đức | Niên hiệu Hồng Đức, Quốc triều hình luật thuộc về Lê Thánh Tông |
| Trần Thái Tông và Lê Thái Tông | Trần Thái Tông là vua đầu nhà Trần; Lê Thái Tông là con của Lê Lợi, mất năm 1442 trong vụ án Lệ Chi Viên | Vụ Lệ Chi Viên gắn với Lê Thái Tông và Nguyễn Trãi |
| Vua Trần và Hưng Đạo vương | Trần Quốc Tuấn là hoàng thân, tước Hưng Đạo vương, không phải vua | Tước vương không có nghĩa là ngôi vua |
| Bình Ngô đại cáo và người viết | Nguyễn Trãi soạn bài cáo thay lời Lê Lợi | Văn bản thay lời vua vẫn có tác giả riêng |
| Năm lên ngôi và năm dời đô của Lý Thái Tổ | Lý Công Uẩn lên ngôi năm 1009, dời đô ra Thăng Long năm 1010 | Chiếu dời đô ban vào năm Thuận Thiên nguyên niên |
Mẹo chung là luôn ghi kèm tên triều với miếu hiệu, và khi gặp tước vương thì kiểm xem người đó có thật sự ở ngôi vua hay không. Chỉ riêng thói quen này đã loại bỏ được rất nhiều lỗi khi đọc lẫn khi viết.
Dạng thứ năm: ảnh, hiện vật và di tích bị gán nhầm
Thời quân chủ cuối cùng của Việt Nam có ảnh chụp, nên các vị vua cuối triều Nguyễn là đối tượng hay bị gán ảnh nhầm. Những trường hợp thường gặp:
- Ảnh của vua này bị ghi tên vua khác: các vua Đồng Khánh, Thành Thái, Duy Tân, Khải Định có trang phục tương tự trong ảnh nghi lễ, nên dễ bị ghi nhầm khi ảnh được đăng lại nhiều lần.
- Ảnh diễn viên hoặc ảnh dựng lại bị coi là ảnh thật: ảnh từ phim, từ lễ hội tái hiện, hoặc ảnh do máy vẽ được lan truyền như ảnh tư liệu.
- Chân dung vẽ đời sau bị coi là chân dung thật: các vị vua trước khi có nhiếp ảnh không có ảnh chụp; tranh, tượng thờ thường do đời sau tạo ra theo hình dung.
- Hiện vật bị gán cho một vị vua cụ thể mà không có căn cứ: ấn, kiếm, đồ ngự dụng được rao là của vua này vua kia, trong khi chỉ hiện vật có chữ khắc, có hồ sơ bảo tàng mới xác định được.
- Di tích bị gán nhầm công trình: một ngôi chùa, một cây cầu được nói là do vua xây trong khi sử chỉ chép là được trùng tu đời vua đó.
Cách kiểm ảnh tốt nhất là tìm ảnh trong bộ sưu tập của các bảo tàng, cơ quan lưu trữ hoặc sách tư liệu có ghi nguồn, và so sánh chú thích. Với hiện vật, chỉ tin vào chú thích của cơ quan bảo tàng hoặc công bố nghiên cứu. Một bức ảnh không có nguồn gốc rõ ràng thì dù đẹp đến đâu cũng chỉ nên dùng kèm lời ghi chú thận trọng.
Dạng thứ sáu: kết luận một chiều, và cách tự kiểm một bài viết
Có những vị vua mà hậu thế đánh giá rất khác nhau, như Hồ Quý Ly, Mạc Đăng Dung, Gia Long hay Tự Đức. Bài viết nào chỉ đưa một chiều, dùng toàn tính từ mạnh, gần như chắc chắn đang tô vẽ hoặc bôi xấu. Năm bước dưới đây áp dụng được cho mọi bài viết về vua chúa bạn gặp.
- Tách sự kiện khỏi tính từ: gạch dưới những việc cụ thể có năm tháng, bỏ qua các từ đánh giá, xem phần còn lại có đủ để kết luận như bài viết không.
- Tìm nguồn của từng sự kiện then chốt: chính sử, ký sự, văn bia, hay chỉ là lời kể không rõ gốc.
- Tìm ít nhất một cách nhìn khác: nếu bài viết chỉ chê, tìm xem sử gia hay nhà nghiên cứu nào ghi nhận đóng góp, và ngược lại.
- Kiểm niên đại bằng cách đổi niên hiệu và kiểm can chi nếu bài viết có dẫn năm theo lối cũ.
- Đặt câu hỏi về động cơ: bài viết muốn bạn cảm thấy gì, mua gì, chia sẻ vì điều gì? Nội dung càng kích thích cảm xúc mạnh càng cần kiểm kỹ.
Làm vài lần, bạn sẽ hình thành phản xạ đọc chậm trước những câu chuyện quá hay hoặc quá sốc về vua chúa. Đó không phải là hoài nghi mọi thứ, mà là tôn trọng cả lịch sử lẫn những người đã sống trong đó.
Câu hỏi thường gặp
Câu nói nổi tiếng của vua chúa trên mạng có đáng tin không?
Tuỳ nguồn. Câu nói có trong chính sử thường được dẫn kèm năm và hoàn cảnh; câu nói từ tiểu thuyết, truyện kể hay phim thì nên ghi rõ xuất xứ. Hãy tìm xem câu nói được ghi lại trong sách nào trước khi chia sẻ hay trích dẫn.
Vì sao các con số về vua chúa trên mạng thường khác nhau?
Vì nhiều con số không có nguồn gốc rõ ràng và được chép lại từ trang này sang trang khác, mỗi lần lại có thể bị làm tròn hay thêm bớt. Con số đáng tin thường đi kèm tên tài liệu gốc hoặc công trình nghiên cứu cụ thể.
Truyền thuyết về vua chúa có nên bị loại bỏ khi kể sử không?
Không cần loại bỏ, vì truyền thuyết là một phần của văn hoá và cho thấy người xưa nhớ về vua chúa ra sao. Điều quan trọng là kể đúng nó là truyền thuyết, dùng các cụm như tương truyền, và tách khỏi phần sự kiện có căn cứ.
Làm sao biết ảnh vua Nguyễn trên mạng có đúng người không?
So sánh với ảnh trong các bộ sưu tập của bảo tàng, cơ quan lưu trữ hoặc sách tư liệu có ghi nguồn. Chú ý bối cảnh, trang phục, chú thích gốc và năm chụp. Ảnh không rõ nguồn hoặc chất lượng quá đẹp so với thời đại cần được nghi ngờ.
Đánh giá một vị vua thế nào cho khách quan?
Dựa trên việc làm cụ thể có nguồn, đặt trong bối cảnh thời đại, và xem xét nhiều cách nhìn của các sử gia khác nhau. Tránh dùng tính từ tuyệt đối, tránh lấy chuẩn mực hôm nay phán xét người xưa mà không giải thích bối cảnh.
Thấy bài viết sai về lịch sử thì nên làm gì?
Bạn có thể góp ý lịch sự với người viết, kèm nguồn cụ thể để họ tự kiểm. Tránh tranh cãi gay gắt hay công kích cá nhân. Một bình luận ngắn nêu tên sách, năm và chi tiết đúng thường thuyết phục hơn nhiều đoạn tranh luận.