QuyenThe.comQuyền Thế
Đọc lịch sử vua chúa cho đúng

Cách đổi niên hiệu ra năm dương lịch: công thức, ví dụ tính tay và năm bẫy

Đổi niên hiệu vua ra năm dương lịch bằng phép cộng đơn giản, kiểm lại bằng can chi, và tránh bẫy năm lên ngôi, tháng Chạp âm lịch, hai triều song song.

Close-up of a student hand writing sums on a blank sheet beside an open history volume at a library desk in Nghe An, notebook pages blurred, morning window light, cream and red tones

Muốn đổi một năm ghi bằng niên hiệu ra năm dương lịch, bạn lấy năm dương lịch của năm thứ nhất niên hiệu đó, cộng thêm số thứ tự của năm cần tìm rồi trừ đi một. Ví dụ Hồng Đức năm thứ 10: Hồng Đức bắt đầu năm 1470, nên 1470 + 10 − 1 = 1479. Phép tính chỉ có vậy, nhưng có ít nhất năm cái bẫy khiến kết quả lệch một năm, thậm chí lệch cả triều đại, nếu bạn không biết.

Bài này trình bày công thức, cách kiểm lại bằng tên năm can chi, các ví dụ tính tay với những niên hiệu quen thuộc của các vua Lê và Nguyễn, rồi lần lượt đi qua những trường hợp dễ sai nhất khi đọc sử vua chúa.

Niên hiệu là gì và vì sao sử cũ không ghi năm dương lịch

Niên hiệu là tên gọi do vua đặt cho các năm trị vì của mình, thường gồm hai chữ Hán mang ý nghĩa tốt đẹp như Thuận Thiên, Hồng Đức, Gia Long, Tự Đức. Năm đầu tiên của niên hiệu gọi là nguyên niên, các năm sau đánh số tiếp: năm thứ hai, năm thứ ba… Văn bản hành chính, văn bia, sắc phong, tiền đúc thời quân chủ đều ghi năm theo cách này, thường kèm tên năm can chi như Kỷ Dậu, Canh Tuất.

Lịch dương mà ta dùng hôm nay không phải hệ đếm năm của triều đình thời quân chủ ở Việt Nam. Người xưa tính thời gian theo triều đại và theo vòng sáu mươi năm can chi; một văn bản nói “năm Hồng Đức thứ hai mươi, Kỷ Dậu” là đã định vị thời gian hoàn toàn rõ ràng với người đương thời. Việc quy ra năm dương lịch là việc của người đọc hiện đại.

Các vua đời Lý, Trần, Lê thường đổi niên hiệu nhiều lần trong một đời trị vì, vì những lý do như điềm lành, sự kiện lớn hay mong muốn khởi đầu mới. Lê Thánh Tông chẳng hạn dùng niên hiệu Quang Thuận từ năm 1460 đến 1469, rồi Hồng Đức từ năm 1470 đến 1497. Từ triều Nguyễn, mỗi vua về cơ bản chỉ dùng một niên hiệu suốt đời trị vì, nên người ta quen gọi vua bằng niên hiệu, như Minh Mạng, Tự Đức.

Công thức và bốn ví dụ tính tay

Công thức chung: năm dương lịch = năm nguyên niên + số thứ tự năm − 1. Bạn chỉ cần biết năm nguyên niên của niên hiệu, tra trong bảng niên biểu của bất kỳ sách sử uy tín nào. Dưới đây là bốn ví dụ tính tay.

  1. Hồng Đức năm thứ 10. Hồng Đức nguyên niên là năm 1470. Tính: 1470 + 10 − 1 = 1479. Đây là năm Ngô Sĩ Liên hoàn thành Đại Việt sử ký toàn thư.
  2. Minh Mạng năm thứ 2. Minh Mạng nguyên niên là năm 1820. Tính: 1820 + 2 − 1 = 1821, năm triều Nguyễn lập Quốc sử quán.
  3. Tự Đức năm thứ 9. Tự Đức nguyên niên là năm 1848. Tính: 1848 + 9 − 1 = 1856, năm vua Tự Đức cho soạn bộ Cương mục.
  4. Chính Hoà năm thứ 18. Chính Hoà là niên hiệu của vua Lê Hy Tông, nguyên niên năm 1680. Tính: 1680 + 18 − 1 = 1697, năm khắc in bản Toàn thư thường gọi là bản Chính Hoà.
  5. Kiểm ngược. Biết niên hiệu kết thúc năm nào, bạn tính được số năm của nó: Hồng Đức kéo dài từ 1470 đến 1497, tức 1497 − 1470 + 1 = 28 năm. Nếu một văn bản ghi Hồng Đức năm thứ 30, đó là dấu hiệu cần kiểm lại văn bản hoặc cách đọc.

Lỗi hay gặp nhất là quên trừ một. Nguyên niên đã là năm thứ nhất, nên năm thứ mười chỉ cách nguyên niên chín năm. Một mẹo nhớ là thử với năm thứ nhất: 1470 + 1 − 1 = 1470, đúng là nguyên niên.

Kiểm lại bằng tên năm can chi

Sử cũ hầu như luôn ghi tên năm can chi cạnh niên hiệu, và đó là công cụ kiểm tra rất tốt. Cách tính can chi từ năm dương lịch như sau: lấy năm trừ 3, chia cho 10 lấy số dư để tìm can, chia cho 12 lấy số dư để tìm chi. Với can, số dư 1 là Giáp, 2 Ất, 3 Bính, 4 Đinh, 5 Mậu, 6 Kỷ, 7 Canh, 8 Tân, 9 Nhâm, 0 là Quý. Với chi, số dư 1 là Tý, 2 Sửu, 3 Dần, 4 Mão, 5 Thìn, 6 Tỵ, 7 Ngọ, 8 Mùi, 9 Thân, 10 Dậu, 11 Tuất, 0 là Hợi.

Thử với năm 1479: 1479 − 3 = 1476. Chia 10 dư 6, tức Kỷ. Chia 12: 12 × 123 = 1476, dư 0, tức Hợi. Vậy năm 1479 là Kỷ Hợi. Nếu văn bản ghi “Hồng Đức năm thứ 10, Kỷ Hợi” thì phép đổi của bạn khớp. Thử thêm năm 1789: 1789 − 3 = 1786. Chia 10 dư 6, Kỷ. Chia 12: 12 × 148 = 1776, dư 10, Dậu. Năm 1789 là Kỷ Dậu, đúng với cách gọi trận đánh Tết Kỷ Dậu thời Quang Trung.

Vì vòng can chi lặp lại sau 60 năm, phép kiểm này không cho biết thế kỷ, nhưng rất giỏi bắt lỗi lệch một vài năm. Nếu phép đổi niên hiệu ra 1480 mà văn bản ghi Kỷ Hợi, bạn biết ngay mình sai, vì 1480 là Canh Tý. Với người đọc văn bia, sắc phong, đây là thói quen nên luyện thành phản xạ.

Năm bẫy thường làm lệch kết quả

Năm lên ngôi khác năm nguyên niên. Theo lệ du niên cải nguyên, vua mới thường giữ niên hiệu của vua trước đến hết năm và sang năm sau mới đổi. Lý Thái Tổ lên ngôi năm Kỷ Dậu 1009 nhưng niên hiệu Thuận Thiên bắt đầu từ năm 1010. Vua Thiệu Trị mất năm Đinh Mùi 1847, vua Tự Đức lên ngôi cùng năm, nhưng Tự Đức nguyên niên là 1848. Nếu lấy năm lên ngôi làm nguyên niên, mọi phép tính sẽ lệch một năm.

Có vua đổi niên hiệu ngay trong năm. Lệ trên không tuyệt đối. Có trường hợp vua đổi niên hiệu ngay khi lên ngôi, nhất là sau chính biến, khiến một năm dương lịch mang hai niên hiệu. Gặp năm như vậy, hãy đọc kỹ tháng mà văn bản ghi.

Tháng cuối năm âm lịch rơi sang năm dương lịch sau. Tết Nguyên đán rơi vào khoảng từ 21 tháng Một đến 20 tháng Hai dương lịch, nên các sự kiện vào tháng Mười một, tháng Chạp âm lịch hay rơi vào tháng Mười hai hoặc sang tháng Một năm dương lịch kế tiếp. Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế ngày 25 tháng 11 năm Mậu Thân, tương ứng ngày 22 tháng 12 năm 1788; còn trận Ngọc Hồi – Đống Đa diễn ra dịp Tết Kỷ Dậu, tức cuối tháng Một năm 1789 dương lịch.

Hai triều song song dùng hai niên hiệu. Thời Nam – Bắc triều, nhà Mạc ở Thăng Long và nhà Lê trung hưng ở phía nam cùng đặt niên hiệu riêng. Một văn bia ở vùng do nhà Mạc kiểm soát ghi niên hiệu nhà Mạc, trong khi sử thời Lê lại chép cùng năm đó bằng niên hiệu vua Lê. Phải biết văn bản thuộc phía nào trước khi đổi.

Niên hiệu vẫn được dùng sau khi đã đổi. Ở vùng xa kinh đô, tin đổi niên hiệu đến muộn, nên văn bia, sắc phong có khi vẫn ghi niên hiệu cũ. Chính quyền các chúa ở Đàng Trong cũng dùng niên hiệu của vua Lê trong nhiều văn bản suốt thời gian dài. Theo nhiều tài liệu, Nguyễn Ánh ở Gia Định vẫn dùng niên hiệu Cảnh Hưng trong nhiều năm sau 1786, cho đến khi đặt niên hiệu Gia Long năm 1802. Vì vậy, gặp một văn bản ghi Cảnh Hưng với số năm lớn hơn 47, bạn biết đó là niên hiệu được dùng kéo dài chứ không phải lỗi chép, vì Cảnh Hưng của vua Lê Hiển Tông chính thức chỉ đến năm thứ 47 là 1786.

Bảng niên hiệu mẫu để luyện tính

Bảng dưới gồm một số niên hiệu quen thuộc với năm nguyên niên và năm cuối theo các bảng niên biểu phổ biến. Bạn có thể dùng để tự luyện, sau đó kiểm lại bằng can chi.

Niên hiệuVuaNguyên niênNăm cuốiVí dụ tự tính
Thuận ThiênLý Thái Tổ10101028Năm thứ 19 = 1010 + 19 − 1 = 1028
Quang ThuậnLê Thánh Tông14601469Năm thứ 5 = 1464
Hồng ĐứcLê Thánh Tông14701497Năm thứ 20 = 1489, năm Kỷ Dậu
Cảnh HưngLê Hiển Tông17401786Năm thứ 47 = 1786
Gia LongGia Long18021819Năm thứ 18 = 1819
Minh MạngMinh Mạng18201840Năm thứ 21 = 1840
Tự ĐứcTự Đức18481883Năm thứ 36 = 1883

Bạn sẽ để ý năm cuối của một niên hiệu và năm nguyên niên của niên hiệu sau có khi trùng, có khi liền kề. Đó chính là dấu vết của lệ du niên cải nguyên và những lần đổi niên hiệu giữa năm. Kiểm thử năm 1489 bằng can chi: 1489 − 3 = 1486, chia 10 dư 6 là Kỷ, chia 12 dư 10 là Dậu, khớp với cột cuối.

Tuổi thọ, ngày tháng và những phép quy đổi đi kèm

Khi sử chép một vị vua “thọ bảy mươi tuổi”, con số đó thường là tuổi tính theo lối cũ, tính cả năm sinh là một tuổi. Muốn đổi ra tuổi tròn, bạn lấy năm mất trừ năm sinh, kết quả thường nhỏ hơn con số trong sử một đơn vị, còn tuỳ ngày sinh và ngày mất. Đừng vội cho rằng hai nguồn mâu thuẫn khi chúng lệch nhau đúng một năm tuổi.

Đổi ngày âm lịch trong sử ra ngày dương lịch chính xác khó hơn nhiều so với đổi năm. Bạn cần bảng đối chiếu âm dương lịch theo từng năm do các nhà nghiên cứu lịch pháp lập, vì tháng nhuận mỗi năm một khác. Lịch mà triều đình Đại Việt ban hành trong một số thời kỳ cũng có thể lệch với lịch Trung Hoa cùng thời về tháng nhuận hoặc ngày đầu tháng, nên dùng bảng đối chiếu lịch Việt khi có.

Cuối cùng, khi viết, hãy ghi cả hai cách: “năm Hồng Đức thứ 10 (1479)”. Người đọc vừa thấy cách người xưa ghi, vừa định vị được thời gian. Nếu ngày dương lịch chỉ là quy đổi gần đúng, nên ghi rõ, vì một bài viết nói chắc ngày 22 tháng 12 sẽ khiến người đọc tin rằng mọi nguồn đều ghi đúng như thế.

Câu hỏi thường gặp

Năm nguyên niên có phải là năm vua lên ngôi không?

Không nhất thiết. Theo lệ thường, vua mới giữ niên hiệu cũ đến hết năm, sang năm sau mới đặt niên hiệu mới, nên nguyên niên thường là năm sau năm lên ngôi. Lý Thái Tổ lên ngôi năm 1009 nhưng Thuận Thiên nguyên niên là năm 1010.

Vì sao vua Nguyễn được gọi bằng niên hiệu còn vua Lý, Trần thì gọi bằng miếu hiệu?

Vì từ triều Nguyễn, mỗi vua về cơ bản chỉ dùng một niên hiệu, nên niên hiệu trở thành cách gọi tiện và duy nhất. Vua Lý, Trần, Lê thường có nhiều niên hiệu trong một đời, nên người ta gọi bằng miếu hiệu như Lý Thái Tổ, Trần Nhân Tông cho khỏi nhầm.

Có công cụ nào đổi niên hiệu tự động không?

Có nhiều bảng tra và phần mềm lịch, nhưng bạn vẫn nên tự tính lại bằng công thức và kiểm bằng can chi. Công cụ tự động hay sai ở những năm có hai niên hiệu, những niên hiệu bị dùng kéo dài, và những thời có hai triều song song.

Tính can chi của một năm trước Công nguyên được không?

Được, nhưng cần cẩn thận vì cách đánh số năm trước Công nguyên không có năm 0. Với các năm sau Công nguyên, công thức lấy năm trừ 3 rồi chia 10 và 12 là đủ. Với năm trước Công nguyên, nên dùng bảng tra của sách chuyên ngành.

Văn bia ghi niên hiệu mà sử không có thì làm sao?

Có thể đó là niên hiệu của một triều ít được sử chính thức ghi nhận, của một thế lực địa phương, hoặc do đọc nhầm chữ. Hãy chụp ảnh rõ, đối chiếu với bảng niên hiệu đầy đủ trong sách chuyên khảo, và nhờ người đọc chữ Hán có kinh nghiệm xem lại.

Tại sao cùng một sự kiện mà sách ghi năm 1788, sách ghi năm 1789?

Thường là do sự kiện xảy ra vào tháng cuối năm âm lịch, khi một nguồn giữ năm âm lịch còn nguồn khác quy ra dương lịch. Việc Nguyễn Huệ lên ngôi vào tháng 11 năm Mậu Thân là ví dụ: năm âm lịch là Mậu Thân, tương ứng phần lớn với năm 1788.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138